Świątynia Westy w Tivoli

Autor dzieła:

Audiodeskrypcja dzieła

Fotografia: Świątynia Westy w Tivoli

            Sztuka rzymska była w dużym stopniu wypadkową historii politycznej. W dziedzinie architektury rozwój budownictwa uzależniony był też od warunków naturalnych, w tym od dostępnych materiałów. W sferze formy architektura rzymska wiele zawdzięcza architekturze etruskiej i greckiej. Wpływy greckie są widoczne zwłaszcza od czasu gdy Grecja została podbita przez Rzym i stała się częścią Imperium Rzymskiego w 146 roku przed naszą erą. W sferze techniki rzymska architektura jak i plastyka rozwijała się niezależnie od wzorów greckich.

Obok zachowanych dzieł ważnym źródłem w badaniach nad architekturą rzymską jest jedyna zachowana w całości starożytna książka o architekturze mianowicie Dziesięć ksiąg o architekturze Witruwiusza, pochodząca z pierwszego wieku naszej ery. Dzieło Witruwiusza jest obszerne i wszechstronne. Porusza zagadnienia estetyczne, historyczne jak i techniczne, gdyż spisane jest przez inżyniera praktyka. Od czasów renesansu. Gdy odkryto je na nowo stanowiło wykładnię starożytnego podejścia do architektury.

Rzymianie budowali z lokalnych materiałów, takich jak porowaty tuf wulkaniczny i bloki wapienia ciosane w regularne kostki. Poszczególne elementy spajano zaprawą murarską, będącą mieszaniną wapna, piasku (lub popiołu wulkanicznego) i wody. Cement rzymski cechował się dużą odpornością, pozwalał wznosić budowle względnie lekkie a trwałe. Technika budowania była inne niż w Grecji. Ściany murowano a następnie tylko obkładano kamiennymi płytami. Greckie porządki architektoniczne nie miały już znaczenie konstrukcyjnego a służyły jedynie ozdobie. Rzymianie najczęściej stosowali porządek koryncki lub ozdobniejszy kompozytowy, o kapitelach zdobionych zarówno wolutami jak i liśćmi akantu. Porządek kompozytowy jest więc połączeniem porządku korynckiego z jońskim. Doniosłym osiągnięciem konstrukcyjnym było zastosowanie półkolistego łuku ułożonego z kamiennych klinów. W oparciu o takie łuki wznoszono wielokilometrowe akwedukty (czyli wodociągi) oraz pomnikowe łuki triumfalne. Na bazie łuku półkolistego powstała sklepienie kolebkowe i kopuła.

W architekturze rzymskiej budownictwo świeckie miało przewagę nad architekturą religijną. Gmach świeckie, na przykład bazyliki czy pałace, nie były mniej okazałe niż świątynie. Typowymi budowlami świeckimi starożytnego Rzymu są obok wyżej wymienionych także wille, kamienice, łaźnie, teatry, cyrki, czy akwedukty.

Obok osiągnięć technicznych rzymianie byli także wybitnymi urbanistami. Dbali o funkcjonalne i estetyczne zagospodarowanie przestrzeni miejskiej. Stosowali przemyślane, regularne plany z ulicami przecinającymi się pod katem prostym. Obok starannie zabudowanych rynków czyli forów, często wzorowanych na stołecznym Forum Romanum, innym charakterystycznym dla starożytnego Rzymu kompleksem zabudowań były kompleksy świątynne. Z reguły wznoszone w głębi dziedzińców, były widoczne tylko od frontu i z boków. Świątynia rzymska generalnie była budowlą wybitnie fasadową, o wyraźnej przewadze osi podłużnej nad poprzeczną. Często wznosiły się one na podiach dostępnych tylko od frontu. Kolumnowy portyk nie otaczał celli, będącej odpowiednikiem greckiego naosu, ze wszystkich stron, lecz podpierał wysunięty do przody okap dachu. Warto dodać, że oprócz świątyń na planie prostokąta wznoszono także świątynie na planie centralnym, na przykład na planie koła. Początkowo były one dość skromne. Od III –II wieku przed naszą erą, pod wpływem architektury greckiej, świątynie na planie koła uzyskują wieniec kolumn wokoło. Za najstarszą okrągłą świątynię rzymską uznaje się świątynię bogini ogniska domowego, Westy, które wznosiła się na Forum Romanum. Podobna powstała w II wieku przed naszą erą na Rynku Wołowym nad Tybrem.

Świątynia Westy w Tivoli, w rejonie Lacjum, nieopodal Rzymu, przypomina wyżej wymienioną świątynie z Rynku Wołowego. Różni się tym, że stoi na wyższym podium i ma bogatszą dekorację: fryz z girland. Głowice kolumn zostały wykonane w Tivoli w porządku kompozytowym. Świątynia ta jest datowana na pierwszą ćwierć I wieku przed naszą erą.

Podobnie jak w Grecji, rzymskie świątynie uważano za dom bóstwa i nie służyły gromadzeniu się wiernych. W części świątyń wróżono na przykład z loty ptaka i uderzeń pioruna.

Architektura rzymska wywarła duży wpływ na architekturę wczesnochrześcijańską i bizantyńską. Typ świątyni na planie centralnym, mniej popularny od wywodzącego się także z tradycji rzymskiej typu bazyliki, jest obecny w architekturze chrześcijańskich świątyń do dziś, z istotną różnicą polegającą na dodatkowej funkcji jaką jest gromadzenie się wiernych w świątyni.

 

Arkadiusz Gryglas

Bibliografia:

Anna Sadurska, Archeologia starożytnego Rzymu, t. 1 Od epoki królów do Końca Republiki, Warszawa 1975.

Władysław Tatarkiewicz, Historia estetyki t. I Estetyka starożytna, Wrocław-Warszawa-Kraków, 1962

Grantodawcy

Logotyp programu Kultura Dostępna oraz Narodowego Centrum Kultury
Wschodzący Białystok - logotyp miasta Białystok
Żubr - logotyp Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego
Logotyp Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego