Obok projektu przebudowy kościoła S. Francesco w Rimini, wznoszony od 1446 r. we Florencji pałac dla rodziny Rucellai należy do najwcześniejszych, zrealizowanych projektów Leona Battisty Albertiego. Należy on do grupy najważniejszych twórców epoki nowożytnej. Obok Fillipo Bruneleschiego pozostaje również najwybitniejszym architektem wczesnorenesansowym. Początki swej drogi artystycznej Alberti spędził na zgłębianiu klasycznej rzymskiej poezji i teoretycznych rozpraw starożytnych, co czyniło z niego filologicznie wykształconego humanistę. Równocześnie bardziej teoretyka niż praktyka na polu artystycznych dokonań. Poza tym był wykształconym prawnikiem, który rozpoczął służbę publiczną na dworze papieskim w Rzymie. Z tego okresu pochodzi jego pierwsze dzieło świadczące o zainteresowaniu architekturą, dokończone w 1433 r. Descriptio Urbis Romae. W rok później udał się do Florencji. Wstrząs jaki wywołał w nim widok nowych, artystycznych dokonań w toskańskiej stolicy musiał być niezwykle poważny, skoro już w rok później Alberti ukończył swój traktat o malarstwie. W dziele tym znalazła się dedykacja dla Brunelleschiego. Podjęte w 1446 r. prace architektoniczne w Rimini i Florencji były poprzedzone wieloletnimi studiami teoretycznymi. Ich uporządkowane zestawienie znalazło się w traktacie architektonicznym De Aedificatoria. Taka kolejność działań realizowała  nowożytną koncepcje twórczości artystycznej, w której praktyka powinna być poprzedzona naukowymi studiami teoretycznymi. Postawa ta zapoczątkowała w budownictwie europejskim stopniowy proces oddzielania pracy projektowej architekta-twórcy od praktycznej realizacji, która mogła być  powierzona innym wykonawcom.

Pałac Rucellai należy do grupy wczesnorenesansowych, piętnastowiecznych pałaców miejskich. Zgodnie z tradycją florencką jest to budowla trzykondygnacyjna, o masywnej bryle, której ściany pokryte zostały płaskim boniowaniem (boniowanie – dekoracja na powierzchni ścian, naśladująca układ mniej lub bardziej wygładzonych bloków kamiennych). Rezydencja zajmuje narożną działkę miejską u zbiegu dwóch ulic. W rzeczywistości w pełni można podziwiać tylko jedną z jej elewacji, ponieważ boczna ściana wznosi się wzdłuż bardzo wąskiej ulicy. Koncepcja fasady Pałacu Rucellai pozostaje jednym z najważniejszych, wczesnorenesansowych projektów architektonicznych. O jej wyjątkowości decyduje przede wszystkim linearna sieć klasycznych podziałów architektonicznych, którą nałożono na surową bryłę tradycyjnego pałacu florenckiego. Pionowe osie owej kratownicy tworzą umieszczone w trzech poziomach pilastry, linie horyzontalne, to trzy pasy belkowania. Wspólnie tworzą one harmonijną i proporcjonalną kompozycję porządkującą całą fasadę.

Trzy kondygnacje rezydencji zostały wydzielone liniami belkowania. Podkreślają one górną krawędź każdego z trzech poziomów pałacu. Najwyższy jest parter, natomiast rozmiary pierwszego i drugiego piętra są podobne. Na poziomie każdej z kondygnacji znalazły się rytmicznie rozmieszczone pilastry. Zastępując pełnoplastyczne filary stanowią one klasyczną podstawę dla belkowania. Na każdym z trzech poziomów budowli jest osiem pilastrów, które wraz z horyzontalnymi liniami belkowania formują wspomnianą kratownicę podziałów. W efekcie na każdej z trzech kondygnacji wyznaczonych zostało siedem, prostokątnych pól o równej szerokości. W każde z nich zostało wpisane okno. 

Na poziomie parteru umieszczono dwa, prostokątne wejścia podkreślone profilowanymi portalami (portal- dekoracyjna oprawa otworu wejściowego). Umieszczono je na trzeciej i szóstej osi budowli (licząc od lewej strony). Takie ich usytuowanie jest niesymetryczne, a powstało w wyniku niedokończenia dodatkowej, skrajnej osi fasady po prawej stronie.  Kondygnacje parterową dopełniają prostokątne okna, które w liczbie siedmiu umieszczono rytmicznie powyżej poziomu portali. Na ścianach pierwszego i drugiego piętra zastosowano takie same podziały. Pomiędzy każdą parę pilastrów zostały wpisane zamknięte półkoliście okna. Ich wykonana w boniowaniu oprawa przypomina duże arkady. We efekcie, patrząc na piętra fasady możemy mieć wrażenie, że znajdują się tam płaskie arkady, wpisane pomiędzy każdą parę pilastrów. Wnętrza samych okien są rozdzielone małymi kolumienkami- laskami na dwie, mniejsze arkadki. Podobnie wyglądające okna, w tym samym czasie zastosowano w innym florenckiej rezydencji – w pałacu Medici. Bryłę pałacu wieńczy wydatny gzyms koronujący, który swoimi rozmiarami został dostosowany do proporcji całego budynku. Jest wyraźnie większy od podziałów poniżej, równocześnie nie przytłacza budowli swoimi rozmiarami.

Pałac Rucellaii jest jedną z najważniejszych i najbardziej znanych budowli wczesnorenesansowych. W swej zasadniczej dyspozycji był podobny do wielu innych, miejskich rezydencji toskańskich. Zwykle były one budowlami blokowymi, wpisanymi w przyuliczne działki miejskie. Mury pałaców wznoszono w bezpośredniej bliskości ulicy starając się maksymalnie wykorzystać przysługujące miejsce. W niespokojnej Florencji istotne były również względy bezpieczeństwa. Pałace na poziomie parteru miały zwykle nieliczne, wysoko usytuowane okna. Wrażenie obronności pogłębiała surowa, boniowana dekoracja ścian kojarząca się z budowlami obronnymi. Skrzydła pałacu były skupione wokół wewnętrznego dziedzińca, który zapewniał mieszkańcom wygodną komunikacje, oświetlenie i wentylacje. Pałac florencki był zazwyczaj budowlą trzykondygnacyjną, a podział ten uwzględniał wymogi funkcjonalne. Rezydencje te miały być okazałymi siedzibami bogatych rodów, ale równocześnie były dostosowane do ich kupiecko-finansowej działalności. Najwyższe pomieszczenia znajdowały się na parterze gdzie zwykle mieściły się magazyny kosztownych towarów i kantory biurowe. Funkcje te współgrały z niemal obronnym charakterem tego poziomu. Powyżej znajdowało się tzw piano nobile – piętro reprezentacyjne przeznaczone dla pana domu i mieszczące najbardziej eleganckie pomieszczenia rezydencji.  Na wyższych poziomach były organizowane pomieszczenia dla pozostałych członków rodziny i służby. Istotnym dopełnieniem bryły pałacu był wydatny gzyms koronujący, który obiegał górną krawędź bryły pałacu. Wystając przed lico elewacji był elementem dekoracyjnym, ale również w upalne południe rzucał cień  na ściany budynku.

Wszystkie z wymienionych powyżej cech pojawiły się w rezydencji miejskiej Rucellai, jednak novum tkwiło w sposobie dekorowania fasady. Typowe dla Florencji były wydzielone wydatnymi  gzymsami trzy kondygnacje. Alberti będąc w tym czasie największym znawcą klasycznych sposobów stosowania porządków kolumnowych uznał, że rozdzielające piętra, antyczne w formie belkowanie nie może być pozbawione kompozycyjnej podpory. Skoro w antyku dla belkowania naturalną podporą były głowice kolumn, na powierzchni płaskich ścian pałacu umieścił ich zamiennik w postaci pilastrów. W efekcie fasada pałacu Rucellaii została pokryta logiczną i rytmiczną siecią podziałów kojarzących się z budowlami starożytnymi. Schemat takiej dekoracji był inspirowany przede wszystkim przez rzymskie Koloseum. Układ jego ścian zewnętrznych dostarczał renesansowym architektom wzorca dla monumentalnej, wielokondygnacyjnej fasady. Alberti powtórzył za tą budowlą nie tylko schemat pionowych i poziomych linii podziałów. Dodatkowo w wyznaczone w ten sposób pola wpisał półkoliste dekoracje pałacowych okien, które miały odpowiednik w otwartych arkadach Koloseum. Zaproponowane w pałacu Rucellai rozwiązanie otworzyło całą sekwencję klasycznych fasad pałacowych nawiązujących do antycznych wzorców. Było to szczególnie atrakcyjne w rezydencjach powstających w Rzymie. Co ciekawe pomysł Albertiego najsłabiej przyjął się w  samej Florencji, w której blokowe, pozbawione pionowych dekoracji pałace wznoszono jeszcze do początku XVI w.

Piotr Gryglewski

Źródła:

P. Murray, Architektura włoskiego renesansu, Warszawa 1999.

N. Pevsner, Historia architektury europejskiej, Warszawa 1976.

Renesans w sztuce włoskiej. Architektura, rzeźba, malarstwo, rysunek, red. R. Toman, Warszawa 2000.

K. Ulatowski, Architektura włoskiego renesansu, Warszawa 1964.