Ostatnia wieczerza Andrea del Castagno powstała w latach 1445-1450 na zlecenie zakonu florenckich benedyktynek. Kompozycja wypełniła jedno z najważniejszych wnętrz klasztoru św. Apolonii, a więc refektarz, miejsce przeznaczone do spożywania wspólnych posiłków. Dzieło przez stulecia nie było znane miłośnikom sztuki, w tym tak wytrawnym znawcom, jak choćby Vasari, który nie wspomina o nim w swoim wiekopomnym dziele Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, pełnym wielorakich, niekiedy nad wyraz detalicznych informacji dotyczących życia i twórczości licznych artystów, w tym Andrea del Castagno. Ostatnia wieczerza stała się szerzej znana dopiero po kasacji klasztoru w 1866 roku (obecnie w jego dawnych wnętrzach funkcjonuje Museo di Cenacolo di Sant'Apollonia).

Omawiane dzieło odnosi się do jednego z kluczowych wydarzeń nowotestamentowych, opisywanych przez wszystkich ewangelistów, a więc Ostatniej Wieczerzy. Artysta przedstawił dwunastu apostołów oraz Chrystusa zgromadzonych w monumentalnym i bogatym w charakterze wnętrzu, którego głównym wyróżnikiem jest pełna przepychu dekoracja ścienna w postaci wykwintnych, marmurowych okładzin. Uczestnicy Ostatniej Wieczerzy zasiadają na kamiennej ławie ustawionej w kształt podkowy, z zapleckiem, na którym rozwieszona jest tkanina z dekoracją floralną. Do ławy dostawiony jest długi, prosty, przykryty białym płótnem stół, którego nogi stanowią trzy niewysokie kolumienki. Wzdłuż niego zasiada jedenastu apostołów, a pomiędzy nimi Chrystus, zajmujący centralną pozycję. Apostołowie gestykulują, patrzą się po sobie, unoszą głowy w zadumie bądź niedowierzaniu. Ulubiony uczeń Zbawiciela, utożsamiany z Janem, kładzie głowę na Jego piersi. Od pozostałych uczestników wydarzenia został odseparowany Judasz. Siedzi bokiem, po przeciwnej stronie stołu, na wysokim stołku, dokładnie naprzeciwko Chrystusa. Pozbawiony przezroczystej aureoli, otaczającej głowy pozostałych zebranych na Ostatniej Wieczerzy, sportretowany został bardzo wyraziście. Jego ukazane z profilu, mocne oblicze, kruczoczarne włosy oraz broda, a także ciemny strój, wybijający się spośród delikatniejszych w odcieniach szat jego towarzyszy, powodują, że koncentruje na sobie spojrzenie widza. 

Sposób, w jaki Andrea del Castagno zredagował scenę, ze szczególnym akcentem położonym na osobę Judasza, odpowiada w szczególności relacji św. Jana, który w następujący sposób opisywał  moment ujawnienia zdrajcy: To powiedziawszy Jezus doznał głębokiego wzruszenia i tak oświadczył: „Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: Jeden z was Mnie zdradzi”. Spoglądali uczniowie jeden na drugiego niepewni, o kim mówi.  Jeden z uczniów Jego – ten, którego Jezus miłował – spoczywał na Jego piersi. Jemu to dał znak Szymon Piotr i rzekł do niego: „Kto to jest? O kim mówi?” Ten oparł się zaraz na piersi Jezusa i rzekł do Niego: „Panie, kto to jest?” Jezus odparł: „To ten, dla którego umaczam kawałek [chleba], i podam mu”. Umoczywszy więc kawałek [chleba], wziął i podał Judaszowi, synowi Szymona Iskarioty.  A po spożyciu kawałka [chleba] wszedł w niego szatan. Jezus zaś rzekł do niego: „Co chcesz czynić, czyń prędzej!”.  Nikt jednak z biesiadników nie rozumiał, dlaczego mu to powiedział. Ponieważ Judasz miał pieczę nad trzosem, niektórzy sądzili, że Jezus powiedział do niego: „Zakup, czego nam potrzeba na święto”, albo żeby dał coś ubogim. A on po spożyciu kawałka [chleba] zaraz wyszedł. A była noc [J, 21-30].

Ostatnia wieczerza jest wyraźnie przesiąknięta duchem antyku. Andrea del Castagno starał się nadać realiom biblijnym starożytny kostium. W zasadzie bez mała wszystkie elementy przedstawienia można uznać za antykizujące. Szaty ukazanych postaci naśladują rzymskie togi, detale i rzeźba architektoniczna pod względem form i motywów odnoszą się do rozwiązań znanych renesansowym artystom z pierwszych prowadzonych na szerszą skalę wykopalisk archeologicznych, jak też po prostu zachowanych w różnym stopniu na terenie Italii licznych budowli doby Cesarstwa Rzymskiego. Szczególną uwagę przykuwa pas kwadratowych, marmurowych płyt, którymi wyłożone są ściany pomieszczenia. Artysta z niezwykłą dokładnością odwzorował cechy kamienia, oddał jego różnorodną kolorystykę, fakturę, bieg oraz kształty żył. Tego rodzaju efektowna dekoracja wnętrz faktycznie była stosowana w okresie antyku, przede wszystkim w formie iluzjonistycznej dekoracji malarskiej, naśladującej cechy prawdziwego kamienia. Zachowane fragmenty antycznych wnętrz, choćby najbardziej obecnie znanych, z Pompei, są tego dowodem.

Na podkreślenie zasługuje wyrafinowanie stworzonej przez Castagno kompozycji. Monumentalne i bogate wnętrze tchnie zarazem prostotą. Artysta rygorystycznie, wychodząc od matematycznych prawideł, wyrysował architekturę. Perspektywa i poprawne proporcje wszystkich elementów świata przedstawionego miały dla niego kluczowe znaczenie. Jedność i spójność całego przedstawienia osiągnięta została również dzięki zunifikowanej w tonacji kolorystyce, jak też mistrzowskiemu operowaniu jednorodnym w charakterze światłem. Wszelkie detale potraktowane zaś zostały bardzo starannie, co powoduje, że całość odbiera się jako przedstawienie w pełni realistyczne.

Miejsce, w którym Andrea del Castagno wykonał fresk, nie pozostaje bez wpływu na ikonografię i sens dzieła. Gromadzące się na wspólnym posiłku benedyktynki miały okazję, patrząc na monumentalną kompozycję, rozważać sens Ostatniej Wieczerzy, w szczególności w podstawowym dla niej kontekście teologicznym, związanym z eucharystią. Co więcej – omawiany fresk nie powinien być traktowany jako samodzielne dzieło. Funkcjonował bowiem i funkcjonuje do dziś w kontekście trzech innych przedstawień, również wykonanych przez Castagno. Nad Ostatnią wieczerzą, doskonale zachowaną, znajduje się scena Ukrzyżowania, flankowana przez Zmartwychwstanie oraz Złożenie do Grobu. Wszystkie trzy wymienione zachowały się w znacznie gorszym stanie, przez co też rzadziej są omawiane. Tymczasem uzupełniają one wymowę omawianej przez nas sceny. Wszystkie zobrazowane wydarzenia mówią o kluczowych z punktu widzenia wierzących zagadnieniach, odnoszących się do kwestii eschatologicznych (o losie człowieka i celu ostatecznym świata. To dzięki męce, śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa benedyktynki mogą liczyć na życie wieczne. W perspektywie codziennej zaś drogą do wieczności i rajskiej egzystencji jest, oprócz godnego zachowania, eucharystia, ustanowiona właśnie w czasie Ostatniej Wieczerzy.  

Bibliografia:

Andrée Hayum, A Renaissance Audience Considered: The Nuns at S. Apollonia and Castagno's Last Supper, „The Art Bulletin”, 88, 2006, s. 243-266

John Spencer, Andrea Del Castagno and His Patrons, Durham 1991, s. 102-111