Twórczość Edgara Degasa (1834–1917) jest zwykle omawiana w kontekście impresjonizmu, a sam artysta określany mianem jednego z najwybitniejszych przedstawicieli tego kierunku. Mimo iż istotnie był związany z impresjonistami i czerpał z ich doświadczeń, to w wielu wypowiedziach na temat własnej twórczości Degas konsekwentnie dystansował się wobec metod pracy i postawy artystycznej twórców, którzy kształtowali oblicze ówczesnej awangardy. Degas odrzucił praktykę malowania w plenerze, odżegnywał się od impresjonistycznej spontaniczności gestu twórczego, a mówiąc o swoich dziełach podkreślał znaczenie refleksji i pracy, zwłaszcza studiów sztuki dawnej. Do jego mistrzów należeli Eugène Delacroix, Honoré Daumier, a przede wszystkim Jean-Auguste-Dominique Ingres, francuski malarz klasycysta, który miał zaszczepić mu szacunek do rysunku i praktyki rysowania.

Wykształcenie artystyczne Degas zdobył w paryskiej École des Beaux-Arts. Podstawą jego warsztatu było studium aktu oparte na studiach kopii rzeźb antycznych. Taka metoda nauczania miała wpoić przyszłym artystom akademicką zasadę idealizacji, odrzucania wszystkiego, co niedoskonałe, tworzenia świata form nieskazitelnie pięknych. Umiejętności doskonalił także studiując i kopiując wybrane motywy dzieł wielkich malarzy włoskiego renesansu. Duże znaczenie dla rozwoju jego twórczości miały wyjazdy do Italii: odwiedziny u rodziny mieszkającej we Florencji i Neapolu, pobyty w Rzymie, gdzie w Villa Medici studiował dzieła sztuki nowożytnej, wycieczki do Asyżu, Viterbo, Arezzo, Orvieto – gdzie zafascynowały go freski Signorelliego – a także wyjazd do Sieny i Pisy z malarzem Gustavem Moreau, gdzie artyści kopiowali freski Benozzo Gozzoliego w Campo Santo. Na początku drogi twórczej Degas chętnie sięgał po tematykę historyczną, jego obrazy były przyjmowane na Salon, coroczną oficjalną wystawę pod auspicjami paryskiej Akademii. Z malarstwa historycznego zrezygnował dość szybko, zwracając się w stronę pejzażu,  studium koni, portretu, a następnie scen z życia codziennego. Około 1870 roku Degas zaczyna interesować się tematyką, która przyniesie mu szczególne powodzenie i dzięki której na trwałe zapisze się w kanonie historii sztuki – operą i baletem. Rozczarowany instytucją Salonu artysta dołączył do Impresjonistów. Aktywny współorganizator i uczestnik Wystaw Impresjonistów, przyjaciel Eduarda Maneta i Mary Cassatt, z impresjonistami dzielił upodobanie do eksperymentowania z barwą i światłem, budowania wycinkowych, zdecentralizowanych kompozycji.

Powstała między 1871 a 1874 rokiem Klasa tańca jest jedną z wielu w dorobku Degasa prac przedstawiających baletnice. Sceny malowane olejem na płótnie, rysowane pastelami bądź wykonywane techniką mieszaną – artysta czasami łączył pastele z farbą olejną – cieszyły się ogromnym zainteresowaniem publiczności i kolekcjonerów, zapewniając malarzowi swobodę finansową. Degas z upodobaniem zaglądał za kulisy, rejestrował to, co działo się, gdy kurtyna już opadła, podglądał próby i lekcje tańca. Szczególne upodobanie znajdował w pokazywaniu zaplecza, dalekich od perfekcji momentów praktykowania jednej z najbardziej klasycznych sztuk – baletu. Podobnie jest w wypadku Klasy tańca. Baletnice zostały ukazane w chwili, gdy ćwiczenia dobiegły już końca. Jedna z nich stoi wyprostowana, lewą rękę trzymając na biodrze, inna drapie się po plecach, kolejna ciężko przysiadła, jeszcze inna oparła się o płaski filar przy lustrze, jedna z grupy wykonuje jeszcze baletowe ruchy. Sceny baletowe Degasa nie są scenami uchwyconymi „na gorąco”, zapisem tego, co działo się przed oczami artysty. Oparte są o dziesiątki szkiców, notatek przygotowawczych, luźnych, rysunkowych obserwacji.

Klasa tańca osadzona została we wnętrzu o jasno zielonych ścianach opiętych ciemnozielonymi pilastrami zwieńczonymi złotymi kapitelami. Na jednej ze ścian znajduje się duże lustro, w którym odbijają się postaci tancerek oraz pejzaż miejski widoczny z okna przebitego w ścianie naprzeciwko. Wnętrze ukazane jest jakby z ukosa, a tancerki zostały rozmieszczone na obrzeżach sali, niejako w półkolu. Ubrane są w białe kostiumy, o tiulowych, rozkloszowanych spódnicach tutu. W pasie przepasane są szerokimi, kolorowymi wstążkami: błękitnymi, czerwonymi, żółtymi. Na szyjach mają zawiązane czarne tasiemki. Ich włosy są upięte w kok, czasami ozdobione wstążkami. Naprzeciwko nich, wyprostowany i wsparty na lasce, stoi Jules Perrot, nauczyciel, wybitny baletmistrz. Uchwycony został z profilu, w lekkim wykroku, ubrany jest w długie czarne spodnie i marynarkę, której bliki światła nadają nieco stalowej barwy, z akcentami granatu i zbrudzonej bieli. Degas operuje paletą jasnych barw. Nie są to jednak barwy żywe, nasycone. Scena jest świetlista, ale wydaje się nieco rozbielona, jakby oglądana przez filtr mgły.

Znaczną część kompozycji zajmuje przestrzeń sali – jak wspomnieliśmy tancerki stłoczone są na jej obrzeżach, pod ścianami, centralna część wnętrza jest pusta, znajduje się tam tylko figura instruktora. Takie rozwiązanie kompozycji płótna, z dużą partią niezagospodarowanej przestrzeni, jest zabiegiem typowym dla malarstwa impresjonistycznego. Badacze wywodzą go z inspiracji drzeworytami japońskimi, które w 2. połowie 19. stulecia były bardzo popularne na europejskim rynku sztuki. Impresjoniści sięgali po nie szczególnie chętnie – frapował ich sposób widzenia świata i organizacji przestrzeni właściwy japońskim drzeworytnikom, wycinkowa, wykadrowana kompozycja, budowana w oparciu o linie diagonalne. Edgar Degas był jednym z wielu dziewiętnastowiecznych artystów, którzy nie tylko nawiązywali w swej twórczości do drzeworytów japońskich, ale byli także ich gorliwymi kolekcjonerami. 

W ujęciach baletnic ujawnia się fascynacja Degasa ruchem. Bystry obserwator baletowej codzienności starał się uchwycić naturalne pozy tancerek i wydobyć swoistą esencję ruchu. Interesowała go nie tyle szybkość i zmieniające się pozy kobiet, co pewien wewnętrzny rytm rządzący ruchem. Rejestracji tego rytmu służyły właśnie dziesiątki rysunkowych studiów tancerek i sekwencji tańca, które wykonał. Nierzadko rysował jedną postać w różnych ujęciach, niejako patrząc na nią za każdym razem z innej strony. Często na jednej karcie sporządzał kilka wizualnych notatek. Chętnie oddawał się studiom pojedynczych gestów i póz, by jak najlepiej zrozumieć istotę ruchu. Lekcja, której niemal dwie dekady przed namalowaniem Klasy tańca udzielił mu Ingres – ta, mówiąca o wadze rysunku dla warsztatu i wielkości malarza – pozostała w pamięci Degasa na zawsze. Malarz był niezwykle sprawnym i bezkompromisowym rysownikiem. Posługiwanie się mocną linią, nierzadko silne konturowanie form w istotny sposób odróżniało praktykę malarską Degasa od metod pracy impresjonistów. Artysta potrafił operować kreską zarówno dosadnie, jak i w sposób bardzo delikatny. Migotliwość i świetlistość Klasy tańca leży nie w nakładaniu obok siebie czystych barw w postaci plam, ale kształtowana jest za pomocą szybkich, długich linii znaczących ślady pędzla.

W środowisku artystycznym Paryża 2. połowy 19. wieku Degas był jednym z tych artystów, których należy widzieć jako twórców osobnych. Osiągnąwszy sukces finansowy nie musiał szczególnie zabiegać o sprzedaż prac i nowych klientów. W późniejszym okresie działalności, od około połowy lat 80., wręcz starannie wybierał kolekcjonerów, do zbiorów których trafiały jego prace. Związany z impresjonistami był w ich grupie malarzem podążającym własna drogą. Krytycy sztuki komentujący Wystawy Impresjonistów często podkreślali odmienność jego prac od pozostałych prezentowanych. Pisarz Emile Zola nawet krytykował jedno z dzieł Degasa za nadmierną wyrazistość form i przesadne skupienie na detalu. Przeważali jednak jego zwolennicy. Pisarz Edmond de Goncourt mówił o nim jako o tym, który był zdolny do uchwycenia ducha współczesnej mu codzienności. Louis-Edmond Duranty, autor La Nouvelle Peinture (wyd. Paryż 1876), pierwszej publikacji poświęconej impresjonizmowi, określił twórczość Degasa mianem najżywszej i najbardziej dynamicznej tendencji w poszukiwaniach paryskiej awangardy.

Izabela Kopania

Bibliografia

P. Valéry, Degas, danse, déssin, Paryż 1936. Wydanie polskie: Degas, taniec, rysunek, tłum. Joanna Guze, Warszawa 1993.

J.-P. Crespelle, Degas i jego świat, tłum. M. Michalska-Ciołek, Warszawa 1977.

J. DeVonyar, Degas and the Art of Japan, Reading, New Haven, London 2007.

Ch. Lloyd, Edgar Degas. Drawings and Pastels, Los Angeles 2014. 

Perspectives on Degas, red. K. Brown, New York-London 2017.