Gdy krytyk artystyczny Joris Karl Huysmans zobaczył po raz pierwszy obraz Puvisa de Chavannesa na wystawie Salonu Paryskiego w 1881, postanowił poświęcić mu kilka kąśliwych akapitów w publikacji L’art Moderne. Dzieło zatytułowane “Biedny rybak”  wzbudziło w nim mieszane uczucia. Określił je m in. jako:  [...]obraz zmierzchu, starego fresku zjedzonego przez światło księżyca, zatopionego w deszczu[...]

Niezrozumiany, i wzbudzający ambiwalentne uczucia w środowisku krytyki artystycznej obraz dziś jest jedną z ikon nurtu symbolistycznego w XIX wiecznym malarstwie. Nurtu odcinającego się od realizmu i naturalizmu, stawiającego na piedestale ponadzmysłowe doświadczanie uczuć w myśl zasady, iż idei nie utrwala się pojęciowo, ani nie wyraża wprost.

Autor wyżej wymienionego obrazu - Puvis de Chavannes (urodzony 14 grudnia 1824 roku w Lyonie, zmarł 24 października 1898 roku w Paryżu) mimo, iż wypierał  się jakichkolwiek związków z symbolizmem, został okrzyknięty jego przywódcą przez Maurice Denisa, młodego malarza zafascynowanego twórczością Puvisa.

Syn inżyniera górnictwa o szlacheckim rodowodzie za sprawą niezwykłego splotu okoliczności wybrał inną ścieżkę kariery niż ojciec. Młodzieńcze podróże do Włoch w latach 40tych, kontakty z wczesnorenesansowym malarstwem Giotta di Bondone i malarstwem pompejańskim, wzbudziły w nim potrzebę twórczej samorealizacji. Po powrocie do Francji terminował w pracowniach: Eugene Delacroix, Henri Scheffera, Thomasa Coutura - artystów realizujących swoje prace głównie  w stylu romantycznym i akademickim. Chętnie uczył się sam, poszukując własnego stylu. Z biegiem czasu zyskał sławę w ojczyźnie jako “malarz Francji”,  dzięki realizowanym z rozmachem od lat 60tych dekoracjom ściennym przestrzeni publicznych. Ślady twórczości Puvisa de Chavannes  odkryjemy dziś w m. in. wnętrzu paryskiego Panteonu, Palais Longchamp w Marsylii czy Palais de Beaux Arts w Lyonie. W tych wielkoformatowych kompozycjach (np. ilustrujących żywot św. Genowefy z Panteonu, pochodzących z 1874 roku)   dostrzec można wyraźne  inspiracje malarstwem klasycyzmu, romantyzmu  oraz ideowe odniesienia do greckiej mitologii. W tym okresie Puvis de Chavannes zaczyna kształtować i wprowadzać do twórczości charakterystyczną dla niego paletę nienasyconych, stłumionych,  pastelowych barw.

Prócz malarstwa wielkoformatowego, Puvis uprawiał także malarstwo sztalugowe, które charakteryzowało się równie drobiazgowym i subtelnym modelunkiem kolorystycznym.

Malowany w latach 1879 -1881 “Biedny rybak” przedstawił twórcę w zupełnie nowym świetle. W dalekiej od ideologicznego patetyzmu, i jeszcze dalszej od naturalizmu  scenie kryje się warstwa narracji, odsłaniająca sens trudu życia prostego człowieka.

Puvis pokazał obraz po raz pierwszy na wystawie Salonu Paryskiego w 1881 roku. Podkreślił wówczas, iż pożądanym dla właściwego odbioru dzieła jest osadzenie go we właściwym kontekście. Nie religijnym, pełnym mistycznych i filozoficznych skojarzeń, lecz  wyłącznie ludzkim i humanistycznym. Wyjaśniające słowa artysty w tym przypadku okazują się kluczowe, bowiem w tradycji  ikonografii przyjęto, iż postać rybaka symbolizuje Chrystusa lub chrześcijanina. “Biedny rybak”  to osobisty komentarz Puvisa na temat rozprzestrzeniającego się w II połowie XIX wieku ubóstwa i stwierdzenia, iż “ Prawdziwie biedni ludzie są niewidzialni”.

Okolicznością, która dodatkowo podkreśla wymowę symboliczną obrazu jest jego znaczny rozmiar.  De Chavannes skorzystał ze swojego doświadczenia malarza dekoracji wielkoformatowych , i celowo wybrał płótno o szerokości 192 centymetrów i wysokości 155 centymetrów. Przedstawienie obrazu nędzy w powiększonej, nieprzeciętnej skali zmienia sens znaczenia, i nobilituje temat do wyższego rangą.

Zdania krytyków na temat kolorystyki obrazu i interpretacji tematu były mocno podzielone. Konserwatyści zarzucali “ Biednemu rybakowi”  brak realizmu, właściwych proporcji, światłocienia. Krytyk Auguste Balluffe ocenił obraz jako zbyt szkicowy, nietrwały w uproszczeniu postaci, ich sztywnych pozach i wyblakłych kolorach płaskich plam. Z kolei te same, krytykowane elementy uwiodły artystów nowego pokolenia - Georga Seurata, Paula Signiaca i młodego Maurice Denisa. Ten ostatni przejął część cech ww. konwencji w ramach własnej pracy twórczej w kręgu nabistów

(Czym byl nabizm i kim byli nabiści?- To grupa artystów działająca w latach 90 XIX wieku, zgromadzona wokół Maurice Denisa i Paula Serusiera. Odrzucając zasady akademickich zasad, wierzyli, iż rzeczywistość w sztuce ulega przetworzeniu.  Realizowali obrazy oparte na płaszczyznowej plamie barwnej, wyraźnym konturze i zgaszonym kolorycie).

Co ciekawe “Biedny Rybak”, zyskał tak ogromną popularność, iż został wkrótce skopiowany przez innego malarza Aristide Maillol, a Georges Seurat wykorzystał  obraz jako najistotniejszy element własnej kompozycji  pt.“Krajobraz z ubogim rybakiem”.

Jak wygląda obraz, która wzbudził  tak odmienne emocje ? Spróbujmy się wspólnie mu przyjrzeć.

Na pierwszym planie prostokątnego płótna obrazu ukazany jest brzeg i zacumowana, dryfująca tuż przy nim niewielka łódź z zarzuconą siecią zaczepioną o niewielki żuraw. W tafli wody można dostrzec jej  lustrzane odbicie. W łodzi stoi szczupły mężczyzna w średnim wieku. Zmierzwione, niedbale przycięte włosy oraz broda, a także zniszczone, jasne, zszarzałe ubranie zdradzają jego ubóstwo. Zaplecione na wysokości pasa dłonie i pochylona głowa  zdradzają, iż czeka na połów.  Mimika jego twarzy oraz oczy wyrażają stan przygnębienia.  Na drugim planie, tuż za łodzią  artysta namalował nadbrzeżną  łąkę, porośniętą drobną, niewysoką, rzadką roślinnością, kwiatami w kolorze żółtym.  W głębi, po lewej stronie łąki ukazano  młodą, szczupłą dziewczynę w krótkich, potarganych, czarnych włosach. Ubrana jest w długą, zniszczoną ciemnoniebieską sukienkę z krótkim rękawem. W pozycji klęczącej zbiera jadalne korzonki lub kwiaty. Tuż przed nią, na łące leży w bezruchu małe, nagie dziecko, o  krótkich kędzierzawych włosach w kolorze blond.  Spoczywa w pozycji na wznak, a jego ciało niedbale okrywa tkanina w jasnoczerwonym, wypłowiałym odcieniu. Twarze kobiety oraz dziecka  wyrażają spokój oraz obojętność.   

Tuż za postaciami rozciąga się widok toni wody z pasmami nieregularnej linii brzegowej. Na trzecim planie, w głębi (około trzech czwartych wysokości obrazu) dostrzegamy  linię horyzontu i fragment lądu w postaci wąskiego pasma. Fragment nieba poprzecinanego drobnymi, podłużnymi obłokami zajmuje jedynie górny wąski pas obrazu.

Otwarta kompozycja obrazu, podział na sekwencje planów i wysokie umiejscowienie horyzontu względem lądu, sprawia, iż obraz pod tymi względami przypomina drzeworyt japoński, który stanowił częste źródło twórczej inspiracji wśród artystów europejskich u schyłku XIX wieku. Kompozycja obrazu “Biedny rybak” została podporządkowana osiom wyznaczonym przez linię brzegową, które podkreślają otwartość krajobrazu i scenerii. Te zabiegi dodatkowo potęgują dramaturgię i symboliczną wymowę sceny. Wzmagają wrażenie wyobcowania  każdej z postaci w rozległym pejzażu. Podkreślają kontrast między spokojną kobietą, śpiącym dzieckiem a zaniepokojonym mężczyzną, oczekującym w milczeniu i  napięciu na wyniki połowu.

Pod względem kolorystycznym obraz przypomina ów stary fresk, zjedzony przez światło księżyca, o którym wspomnia w krytycznej wypowiedzi Joris Karl Huysmans. Dominującą barwą obrazu jest matowa, pozbawiona blasku szarość z domieszkami innych kolorów, dzięki czemu kompozycja przypomina dawne, lekko podniszczone malowidło ścienne.  Partia łąki, linii brzegowej  oraz łodź zostały namalowane w bardzo zbliżonych do siebie odcieniach szarozielonych, natomiast fragment toni wodnej w kolorze szarej kredy z domieszką żółci. Wąski pas nieba u góry obraz artysta namalował w kolorze jasnej szarości z niewielką domieszką błękitu.. Jedynym kontrastem dla ww. kolorystyki, wyróżniającym się w obrazie są:  czarne spodnie rybaka, ciemnoniebieska suknia kobiety i czerwona tkanina okrywająca dziecko.

Artysta malował obraz płaskimi plamami barwy, kształtowanymi długimi i szerokimi pociągnięciami pędzla. Jedyne drobne zróżnicowania kolorystyczne  i drobniejsze ruchy pędzla można dostrzec w partii wymalowań drobnej roślinności i kwiatów porastających nadbrzeżną łąkę. Płaszczyznowy charakter kompozycji, monotonna, matowa kolorystyka,  brak wyraźnego modelunku światłocieniowego podkreślają  melancholijny i smutny charakter prezentowanej sceny, ponadczasowość problematyki nędzy.

Miażdżące słowa krytyki po wystawie w 1881 roku,  sprawiły, że uznany za zbyt radykalny i rewolucyjny obraz “Biedny rybak”  dopiero po sześciu latach zyskał aprobatę w środowisku artystycznym Paryża. W 1887 roku został zakupiony przez Państwo francuskie, za pośrednictwem marszanda Paula Duranda- Ruela, z okazji wystawy podsumowującej dorobek Puvis de Chavannes, i włączony do kolekcji Muzeum Luksemburskiego. Dziś stanowi jeden z cenniejszych obrazów w galerii malarstwa Musée d'Orsay w Paryżu, gdzie obecnie możemy go podziwiać.

“Biedny rybak”, ze względu  na ciekawe rozwiązania malarskie, nieszablonową kolorystykę i symbolikę stał się poniekąd dziełem sztandarowym dla kolejnego pokolenia artystów i przyszłych awangardowych twórców np. Pabla Picassa.

Justyna Lubas - Wałęcka

Bibliografia

H. H. Hofstatter, Symbolizm, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987 r

K. Nowakowska - Sito, Symboliści w:  Sztuka Świata , tom 8, wyd Arkady 2009 rok

A. B. Price, Pierre Puvis de Chavannes, New York 1994

K. M. Kuenzli,The Nabis and Intimate Modernism: Painting and the Decorative at the Fin-de-Siècle, Ashgate 2010

M. d'Ayala Valva, Wielkie muzea. Musée d’Orsay, Warszawa: HPS, 2007