Albert Speer (1905-1981) przez długie lata uchodził za tak zwanego „przyzwoitego nazistę”. Po II wojnie światowej sądzony, jako jeden z najważniejszych notabli III Rzeszy i najbliższych współpracowników Adolfa Hitlera, w procesach norymberskich, otrzymał wyrok dwudziestu lat pozbawienia wolności. W przeciwieństwie do pozostałych oskarżonych otwarcie wyraził skruchę i pokajał się za swoje czyny, a konkretnie za organizację deportacji z okupowanych państw milionów robotników przymusowych do Niemiec, gdzie zmuszani byli w pierwszej kolejności do pracy na rzecz przemysłu zbrojeniowego III Rzeszy. W 1966 roku, po wyjściu z więzienia, opublikował swoje wspomnienia, jak też działał aktywnie jako publicysta oraz wykładowca. Wypowiadając się na temat nazistowskich Niemiec, stosunków panujących na szczytach władzy, a przede wszystkim prowadzonej przez Hitlera polityki, skrzętnie umniejszał swoją rolę w kształtowaniu oraz rozbudowie zbrodniczego systemu. A była ona duża i nie ograniczała się bynajmniej do projektowania, na zlecenie partii i samego Hitlera, którego był ulubionym architektem, monumentalnych budynków państwowych czy planowania całych miast, mających poświadczać potęgę Tysiącletniej Rzeszy.

            Wywodzący się z rodziny architektów Speer (architektami byli jego ojciec i dziadek), mający za sobą studia na Uniwersytecie w Karslruhe, Uniwersytecie Technicznym w Monachium i Uniwersytecie Technicznym w Berlinie, w którym ostatecznie uzyskał dyplom i rozpoczął pracę w charakterze asystenta u swojego mistrza Heinricha Tessenowa, z nazistami związał się w 1931 roku. Szybko piął się po szczeblach partyjnej kariery, stając się głównym architektem Führera, następnie generalnym inspektorem budowlanym stolicy Rzeszy. Piastując drugi z urzędów stworzył tzw. Plan Germania, czyli plan gruntownej przebudowy Berlina, który miał się stać stolicą świata rządzonego przez Niemców. Odpowiadał też za oprawę organizowanych przed II wojną światową wieców i zjazdów NSDAP. W 1942 roku powołany został na ministra odpowiedzialnego za uzbrojenie i amunicję oraz stał się szefem tzw. Organizacji Todta, której zadaniem była budowa obiektów wojskowych. Jego fenomenalna wprost umiejętność organizacji pracy, planowania na ogromną skalę oraz bieżącego, odważnego i sprawnego zarządzania zasadniczo zwiększyła możliwości militarne Niemiec, a tym samym wpłynęła na przebieg zmagań wojennych, znacząco je wydłużając (choć niektórzy badacze dowodzą, iż Speer manipulował statystykami, jak też przypisywał sobie sukcesy będące owocem działań jego poprzedników). Działając na rzecz III Rzeszy nie miał skrupułów w wykorzystywaniu wspomnianych już robotników przymusowych. Wbrew temu, co twierdził po wojnie, nie tylko wiedział o niemieckich obozach zagłady, które wielokrotnie wizytował, ale też organizował ich rozbudowę, w tym głównego: Auschwitz-Birkenau. Doskonale wiedział również o zagładzie Żydów, o której w 1943 roku otwarcie mówił nazistowskim notablom w trakcie tzw. Przemówień poznańskich Heinrich Himmler. Co prawda Speer twierdził publicznie, że nie było go w Poznaniu w tym czasie, niemniej jednak dokumenty archiwalne, w tym jego prywatna korespondencja, wyraźnie wskazują, iż twierdząc tak mijał się z prawdą.

Jako architekt Speer należał do tradycjonalistów. Jego związki z nazistami wyrażały się w wyraźnie antymodernistycznym podejściu do architektury, w odwoływaniu się do dziedzictwa antyku, w projektowaniu opartym na uproszczonym i zmonumentalizowanym klasycyzmie, mającym wywierać na jej odbiorcach oraz użytkownikach wrażenie siły, trwałości systemu politycznego stworzonego przez Hitlera i jego popleczników. Architektura powinna także być, zdaniem Speera, reprezentacyjna, stanowiąca jeden z elementów kształtowania propagandowego przekazu władzy państwowej. Stąd też zauważamy u Speera charakterystyczny dobór materiałów wykończeniowych: setki metrów kwadratowych marmurowych okładzin, gigantyczne kryształowe żyrandole czy mosiężne kinkiety, ciężkie, rzeźbione stropy itd. Cechy te z całą mocą ujawniły się w projektowanych przez naczelnego architekta nazistowskich Niemiec pawilonie na wystawę światową w Paryżu (1937), założeniu terenu zjazdów NSDAP w Norymberdze (1933-1939) czy Planie Germania, czyli planie przebudowy Berlina (1934-1945). Doskonale uwidaczniały się również w wybudowanej w Berlinie, w latach 1938-1939 i zniszczonej w 1945 roku, tzw. Nowej Kancelarii Rzeszy.

Ostatnia ze wspomnianych budowli stanowi bez mała ilustrację historii III Rzeszy, jak też egzemplifikację nazistowskiej ideologii oraz ambicji Adolfa Hitlera. Nowa Kancelaria Rzeszy została zaprojektowana, wybudowana i oddana do użytku na kilkanaście miesięcy przed rozpoczęciem II wojny światowej. Wódz III Rzeszy pragnął za jej pomocą zaznaczyć rangę państwa, którym kierował. Dotychczasową siedzibę kanclerską, tzw. Pałac Radziwiłłowski, budynek z XVIII wieku, przez długi czas będący w rękach rodziny Radziwiłów i sprzedany państwu w 1875 roku, uznawał za budowlę nie dość reprezentacyjną, archaiczną, nie oddającą istoty projektu nowych, odradzających się, potężnych Niemiec. Podejmując w 1935 roku decyzję o budowie nowej siedziby kanclerskiej przedstawił Albertowi Speerowi jasne wytyczne: Nowa Kancelaria Rzeszy musi być budowlą monumentalną, wzbudzającą respekt i poczucie obcowania z silnym państwem, z którym należy bezwzględnie się liczyć. Z powierzonego mu zadania Speer wywiązał się znakomicie. Zaprojektował ogromnych rozmiarów gmach, na potrzeby którego wyburzyć trzeba było część zabudowy Voßstraße. Wybudowany w bez mała rekordowym tempie dziewięciu miesięcy, wykończony został trwałymi i drogimi, a przy tym efektownymi materiałami. Dodatkowo Kancelarię ozdobiono dziełami rzeźby i malarstwa tworzonymi przez artystów wspierających ideologię nazistowską i wpisujących się w wymogi stawiane narodowosocjalistycznej sztuce, a więc gloryfikujących wielkie Niemcy, Hitlera, propagujących kult sprawności oraz tężyzny fizycznej czy epatujących bez mała pornograficznymi wizerunkami kobiet, zawsze oddanych i poddanych mężczyznom. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że budynek wprost epatował swoiście pojętym luksusem, bez mała nachalnie sugerował nieograniczone zasoby III Rzeszy, jej siłę, możliwości oraz ogromne zdolności organizacyjne.

Nowa Kancelaria Rzeszy była w istocie kompleksem kilku budowli. W jego skład wchodził przede wszystkim reprezentacyjny dziedziniec honorowy wraz z otaczającym go gmachem. W nim znajdował się potężny hall o prawie 150 metrach długości, sala posiedzeń rządu, a także liczący blisko 400 m² gabinet Hitlera. Wszystkie wnętrza były przeskalowane, wyjątkowo przestrzenne, wysokie. Zresztą o prymacie skali w procesie projektowania świadczy też sama monumentalna, zgeometryzowana, ale zarazem utrzymana w uproszczonym porządku klasycznym fasada Kancelarii, ciągnąca się przez ponad 400 metrów. Oprócz funkcji administracyjnych i reprezentacyjnych kompleks spełniał również funkcje militarne. Pod budynkiem znajdował się bowiem dwukondygnacyjny bunkier. W pozostałych partiach kompleksu Kancelarii umieszczono mieszkania wysokich urzędników państwowych, funkcjonariuszy różnych formacji zbrojnych (m.in. gwardii przybocznej Führera), a także ordynansów, adiutantów i sekretarki Hitlera. Całość założenia uzupełniał ogród graniczący z ogrodem Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Co ciekawe, Nowa Kancelaria Rzeszy wykorzystywana była w ograniczonym stopniu. Realia wojenne nie sprzyjały użytkowaniu gmachu zgodnie z jego przeznaczeniem, sam Führer korzystał z niego stosunkowo rzadko. Najbardziej znanym epizodem w jego historii były ostatnie miesiące istnienia III Rzeszy, kiedy to Adolf Hitler skrył się w kompleksie bunkrów umiejscowionych pod budynkiem Kancelarii. Bitwa o Berlin zakończyła historię omawianego budynku. Kwietniowy ostrzał gmachu przez Armię Radziecką doprowadził do jego poważnych uszkodzeń. Po kapitulacji III Rzeszy Nową Kancelarię zrównano z ziemią. Ostatnie jej ślady zniknęły w 1949 roku. Niemniej jednak materiały służące do jej wykończenia po części znalazły wtórne, a przy tym symboliczne, zastosowanie. Marmur z Sali Mozaikowej, reprezentacyjnego wnętrza najważniejszego budynku III Rzeszy, został wykorzystany w trakcie prac nad monumentalnym założeniem cmentarno-pomnikowym, znajdującym się w Treptower Park w Berlinie. Mowa tu o tzw. Pomniku Żołnierzy Radzieckich, odsłoniętym 8 maja 1949 roku, stworzonym dla uczczenia tych, którzy zginęli w walce o Berlin wiosną 1945 roku.

            Nowa Kancelaria Rzeszy znana jest z licznych fotografii pozwalających uzmysłowić sobie jej najważniejsze cechy. Niemniej jednak ci, którzy chcieliby bardziej bezpośrednio odczuć istotę tej architektury winni udać się do Poznania. Dobre wyobrażenie o tym, jak wyglądała Nowa Kancelaria Rzeszy, jak prezentowały się jej wnętrza i zestawem jakich środków oddziaływały one na znajdujące się w nich osoby dają pomieszczenia tzw. Zamku Cesarskiego. Gmach ten, była rezydencja cesarska, ukończona w 1910 roku, symbol pruskiej dominacji nad miastem, po wkroczeniu Wermachtu do stolicy Wielkopolski został uznany za gmach szczególnie ważny pod względem propagandowym i ideowym. Z tej racji jeszcze w 1939 roku zadecydowano o jego przebudowie. Osobą bezpośrednio za nią odpowiedzialną był Franz Böhm, ale dokonywał jej pod nadzorem Alberta Speera. Zapewne z tej racji wnętrza Zamku Cesarskiego, szykowane na jedną z siedzib Adolfa Hitlera, bezpośrednio nawiązują do wnętrz Nowej Kancelarii Rzeszy. Nie możemy w tym przypadku mówić o kopiowaniu berlińskich rozwiązań, niemniej jednak źródło inspiracji Böhma jest wyraźnie widoczne. Monumentalizm, surowy wyraz marmurowych okładzin, charakterystyczne pilastry oraz rytmicznie rozmieszczone na ścianach kinkiety, choć zrealizowane nie w takiej skali i natężeniu jak w stolicy Trzeciej Rzeszy, to jednak oddają istotę architektury preferowanej przez Hitlera i jego stronników.

Kamil Kopania

Bibliografia

Magnus Brechtken, Albert Speer. Eine deutsche Karriere, München 2017

Andreas Grüner, Von Didyma zur Reichskanzlei. Eine Ikone des Nationalsozialismus und ihr hellenistisches Vorbild. „Pegasus”, 6, 2004, s. 133-148

Piotr Krakowski, Sztuka Trzeciej Rzeszy, Kraków 2002

Barbara Miller Lane, Architects in Power. Politics and ideology in the work of Erns May and Albert Speer, w: Robert I. Rotberg, Theodore K. Rabb (red.), Art and History. Images and their meaning, Cambridge 1988, s. 283-310

Ronald Pawly, Hitler’s Chancellery. A Palace to Last a Thousand Years, Ramsbury 2009

Wolfgang Schroeter, Albert Speer: Aufstieg und Fall eines Mythos, Padeborn 2019

Alexander Scobie, Hitler’s state architecture. The impact of classical antiquity. University Park 1990

Sebastian Tesch, Albert Speer (1905-1981), Wien-Köln-Weimar 2016