Ekspresjonizm abstrakcyjny to kierunek w malarstwie amerykańskim, który wykształcił się w latach 40. XX wieku. Z racji na fakt, iż zaliczani do niego artyści działali w Nowym Jorku, używa się czasem w odniesieniu do niego określenia „Szkoła Nowojorska”. W obrębie ekspresjonizmu abstrakcyjnego rozwinęły się dwa główne nurty. Pierwszym był tzw. action painting, czyli malarstwo gestu, polegające na spontanicznym, swobodnym rozprowadzaniu farby na płótnie, na przykład poprzez jej rozlewanie bądź rozchlapywanie. Najbardziej znanym artystą tego nurtu jest bez wątpienia Jackson Pollock (1912–1956). Drugim był tzw. color field painting, którego istota zasadzała się na tworzeniu płócien opartych na barwnych płaszczyznach, zawierających wyraźny potencjał emocjonalnego wpływu na widza. Abstrakcyjne w charakterze obrazy miały oddziaływać swoją głębią, tworzyć w umyśle oglądającego złudzenie nieskończonej, rozwibrowanej, świetlistej przestrzeni, a tym samym stanowiąc swoisty punkt wyjścia do wyciszenia, skupienia, bez mała medytacji poprzez sztukę. Wśród najważniejszych artystów tego nurtu wymienić należy Barnetta Newmana (1905–1970) oraz Marka Rothko (1903–1970). Ekspresjonizm abstrakcyjny stał się jednym z najważniejszych nurtów w sztuce połowy XX wieku, niejako symbolicznie i faktycznie czyniąc z Nowego Jorku, kosztem Paryża, stolicę światowej sztuki, którego to miana miasto nie oddało w zasadzie do dziś. Jest też niebywale ceniony na rynku sztuki. Dzieła trzech wymienionych artystów należą do najdroższych, bijąc wszelkie aukcyjne rekordy. Ceny ich płócien oscylują bowiem między kilkudziesięcioma a kilkuset milionami dolarów.

                  Czołowym artystą color field painting był Mark Rothko, twórca o ciekawej biografii i złożonej osobowości. Jako czwarte dziecko żydowskiego farmaceuty Jakowa Rothkowitza i Anny Goldin, urodzony w Deneburgu na Łotwie, wtedy będącej częścią Imperium Rosyjskiego, Rothko zmierzyć się musiał z niełatwym życiem emigranta. W 1910 roku Jakow Rothkowitz wyjechał, wraz z dwojgiem starszych synów, do Stanów Zjednoczonych. Trzy lata później dołączył do nich Markus Rothkowitz (formy imienia oraz nazwiska przyszły artysta uprościł dużo później) z matką i siostrą. Rodzinie nie było jednak dane zaznać spokojnej egzystencji na obczyźnie z racji na fakt, iż Jakow Rothkowitz zmarł w 1914 roku, co pociągnęło za sobą poważne zubożenie niedawno przybyłych imigrantów. Młody Rothko szybko musiał nauczyć się zarabiać na życie. Niemniej jednak dorywcze prace udawało mu się godzić z nauką. Rozpoczął nawet studia na Yale University, niemniej jednak utraciwszy zdobyte stypendium, zapewniające mu utrzymanie, musiał z nich zrezygnować. Przeniósłszy się w 1923 roku do Nowego Jorku podjął naukę w Arts Students League of New York, aby ostatecznie przyjąć, na ponad dwadzieścia lat, posadę nauczyciela plastyki dla dzieci w Brooklyn Jewish Center. Karierę artystyczną rozpoczął w początkach lat 30., przy czym przez dłuższy czas trudno mówić w jego przypadku o spektakularnych sukcesach. Na te pracował długo. Uznanie jako malarz, a wraz z nim stabilizację finansową, zyskał tak naprawdę dopiero w połowie lat 50., przy czym nie zawsze szło ono w parze z życzliwością krytyków. W istocie do lat 60. w znacznej mierze pozostawał w cieniu bardziej znanych kolegów kojarzonych z ekspresjonizmem abstrakcyjnym, z którymi zresztą w różny sposób współpracował. Wraz z kolejnymi sukcesami pogarszał się jednak stan psychiczny artysty. Będąc w istocie wrażliwym intelektualistą, pragnącym w swej sztuce dotykać podstawowych ludzkich problemów, źle znosił coraz większą sławę, a w szczególności wzrastającą popularność na rynku sztuki, którego realiów nie łączył bynajmniej z kulturą wyższą. Coraz silniej uzależniony od alkoholu i innych używek, jak też cierpiący na depresję, popełnił ostatecznie, we własnej pracowni, samobójstwo.

                  Pierwsze lata działalności artystycznej Rothko wiążą się z surrealizmem. Zafascynowany tym ruchem artysta nie stronił od figuratywności, a także narracyjności. Jednakże to prace abstrakcyjne w charakterze stanęły u podstaw jego życiowego i pośmiertnego, trwającego do dziś, sukcesu. W latach 40. Rothko coraz wyraźniej skłaniał się ku prostym w kompozycji, jednakże wyjątkowo subtelnym pod względem wykonania płótnom, poprzez które chciał oddać treści natury filozoficznej czy może lepiej powiedzieć – metafizycznej. Jednym z takich klasycznych dla późnego stylu Rothko dzieł jest kompozycja bez tytułu (Fioletowy, biały i czerwony), powstała w 1953 roku, znajdująca się obecnie w zbiorach Art Institute Chicago.   

                  Omawiany obraz olejny formatem zbliżony jest do kwadratu (197,5 x 208 cm). Wypełniony jest trzema leżącymi, podłużnymi prostokątami, o rozmytych delikatnie przenikających się wzajemnie bokach, dolnego czerwonego, środkowego białego  i górnego fioletowego, przy czym różny jest stopień nasycenia każdego z nich barwą. Pasy czerwony i fioletowy są generalnie utrzymane w charakterystycznych dla nich spektrach barwnych, niemniej jednak różnorodne w tonacjach. W przypadku pasa białego o wyrazistej bieli możemy mówić bardziej na jego obrzeżach, bowiem środek oscyluje między szarością płótna a delikatnymi refleksami różu i żółcieni. Dwa pierwsze są zbliżonej wysokości, trzeci o połowę większy od pozostałych. Prostokąty nie przylegają ściśle do krawędzi płótna, utrzymanych w szarościach, podkreślających niejako jego materialność, strukturę. Daje to efekt swoistego ich zawieszenia w przestrzeni, lewitowania, a jednocześnie tworzy głębię obrazu, potęgowaną dodatkowo różnorodnością tonacji poszczególnych prostokątów. Te ostatnie w niektórych miejscach zdają się zresztą przenikać między sobą, wchodzić w interakcję, rozmywać i łączyć, co dodatkowo daje efekt rozwibrowania powierzchni malarskiej, jej swoistej zmienności, niejednorodności. Niezwykłą materialność, a zarazem lekkość oraz przestrzenność płótna Rothko osiągnął w znacznej mierze dzięki stosowanej technice malarskiej. Artysta bezpośrednio pokrywał płótno kilkoma warstwami cienko kładzionego pigmentu, osiągający tym samym i głębię, i świetlistość rozwibrowanych, geometrycznych struktur.

                  Analizując omawianą kompozycję zadać można z pozoru nieracjonalne pytanie: czy Mark Rothko stworzył kompozycję realistyczną, czy też abstrakcyjną? Odpowiedź, paradoksalnie, wcale nie jest oczywista. Owszem, Rothko nie przedstawił otaczającego nas świata w sposób bezpośredni, zgodny z powszechnym rozumieniem wiernego oddawania rzeczywistości. Na jego późnych obrazach próżno szukać konkretnych postaci, drzew, kwiatów czy też elementów industrialnego pejzażu, nie wspominając już o określonej narracji historycznej, religijnej, itp. Niemniej jednak obrazy takie jak bez tytułu (Fioletowy, biały i czerwony) w istocie są realistyczne, tyle że w kontekście nie świata widzialnego, ale duchowego, związanego z ludzkimi przeżyciami, wrażliwością, emocjami. Ideą Marka Rothko było stworzenie takich obrazów, które stymulowałyby widza do rozważań o charakterze metafizycznym, oddziaływały na niego i funkcjonowały w jego umyśle na podobnych zasadach, co muzyka. Ta ostatnia, w wydaniu klasycznym, była zresztą wielką pasją Marka Rothko.

Kamil Kopania

Bibliografia

David Anfam, Mark Rothko, New Haven 1998

Marek Bartelik (red.), Mark Rothko: obrazy z National Gallery of Art w Waszyngtonie, kat. wyst., Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2013

Bonnie Clearwater, The Rothko Book, London 2006

Annie Cohen-Solal, Mark Rothko, Arles 2013

John Gage (red.), Mark Rothko, kat. wyst., National Gallery of Art., Washington, New Haven 1998

Paul Wick (red.), Mark Rothko, Ostfildern-Ruit 2001

Iwo Zmyślony, Rothko umarł na sztukę. Rozmowa z Markiem Bartelikiem, „Dwutygodnik”, wydanie 111 (07, 2013), https://www.dwutygodnik.com/artykul/4636-rothko-umarl-na-sztuke.html