Kaplica Zygmuntowska jest jednym z najważniejszych dzieł renesansowej sztuki powstałych na terenach poza Italią. Ta niezwykle cenna budowla została wzniesiona z inicjatywy króla Zygmunta Starego w latach 1519-1533, według projektu i pod kierunkiem włoskiego architekta i rzeźbiarza Bartłomieja Berrecciego. Artysta ten pochodził z okolic Florencji i najprawdopodobniej został zaangażowany z polecenia króla przez prymasa Jana Łaskiego, w trakcie jego pobytu w Rzymie w latach 1513-1515. Podstawowym przeznaczeniem nowowznoszonej budowli była funkcja królewskiego mauzoleum. Kaplica została wzniesiona na miejscu rozebranej budowli gotyckiej, wzniesionej jeszcze w XIV w. z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. Prace projektowe nad Kaplicą Zygmuntowską mogły się zacząć już w 1516 r. Wiadomo bowiem, że w rok później Berrecci przedstawił królowi model przyszłego mauzoleum. Po rozbiórce starej kaplicy i zgromadzeniu materiałów, wiosną 1519 r. wmurowano kamień węgielny. Roboty rozpoczęły się od wymurowania podziemnej krypty, w której umieszczono okazały sarkofag królewski. W 1520 wzniesiono mury korpusu. W kolejnych latach dokończono prace budowlane i wykonywano rzeźbiarskie dekoracje zewnętrzne i wewnętrzne kaplicy. Konsekracja ukończonej budowli miała miejsce w czerwcu 1533 r. W tym samym czasie kończono również zasadniczy etap rozbudowy i modernizacji zamku wawelskiego. Obie budowle stały się symbolem architektonicznych fundacji króla Zygmunta Starego, wpisując się w zespół prestiżowych dzieł sztuki objętych określeniem „renesans wawelski”. W związku ze znacznymi zniszczeniami, zewnętrzne okładziny kaplicy w znacznej części wymieniono u schyłku XIX w.

Kaplica Zygmuntowska została wzniesiona przy południowej ścianie katedry wawelskiej flankując od wschodu południowe wejście do świątyni. W efekcie ściana wschodnia i północna przylegają do sąsiednich obiektów. Widz może oglądać kaplicę od strony zachodniej i południowej. Ta ostatnia jest najbardziej eksponowana. Bryła budowli składa się z trzech części o podobnej wysokości. U podstawy znajduje się pozbawiony okien i przypominający sześcian korpus kaplicy wzniesiony na rzucie kwadratu. Powyżej, podobną wysokość posiada ośmioboczny tambur (bęben) i wyrastająca z niego czasza kopuły. W ośmiu ścianach tamburu umieszczono duże, okrągłe okna będące głównym źródłem światła we wnętrzu budowli. Najwyższą partię kaplicy tworzy smukła, cylindryczna latarnia ze zwieńczeniem z  krzyżem. Na poziomie każdej z kondygnacji kaplica otrzymała przemyślaną dekorację architektoniczną inspirowaną klasyczną sztuką starożytną. Została ona wyrzeźbiona w okładzinie z piaskowca, którą pokryto wszystkie pionowe powierzchnie budowli. Dekorację na ścianach korpusu tworzy wyodrębniony cokół i cztery pilastry o doryckich kapitelach dźwigające poziome belkowanie. Równomiernie usytuowane pilastry wydzielają, pomiędzy sobą trzy prostokątne pola. W każde z nich, na trzech poziomach wpisano dekoracyjne plakiety. Na najniższym i w skrajnych polach najwyższego poziomu, są to rozciągnięte poziomo romby. W środkowym pasie, na całej szerokości ścian umieszczono po trzy tablice, kształtem nawiązujące do rzymskich inskrypcji. Jedynie w środkowych umieszczono napisy fundacyjne. Najbardziej dekoracyjne jest środkowe pole najwyższego poziomu, w którym znalazła się tarcza herbowa z plastycznie wyrzeźbionym orłem z literą „S”, będącą monogramem Zygmunta Starego. Ściany korpusu zamyka belkowanie obiegające budowlę, na którego fryzie umieszczono cytaty z psalmów. Na drugim poziomie budowli dekoracje architektoniczne koncentrują się na ścianach ośmiobocznego tamburu. Jego narożniki podkreślają pionowo zagięte pilastry. W polach pomiędzy nimi wpisano duże, okrągłe okna, których oprawa posiada bogatą dekorację rzeźbiarską. Niemniej dekoracyjna jest czasza kopuły. Wyrasta ona z oktogonu bębna w postaci ośmiu, nachylających się ku sobie połaci. Powierzchnia czaszy została pokryta metalową, złoconą dachówką. Na najwyższym poziomie architektoniczne detale w postaci smukłych pilastrów dekorują powierzchnie cylindrycznej latarni. Znajdujące się ponad nią elementy metalowej korony, putto, kula i krzyż, także są złocone.

Budowla wawelska posiada regularne, precyzyjnie założone proporcje, jednak jej poszczególne części zostały skontrastowane ze sobą. Najbardziej masywny jest pozbawiony okien korpus kaplicy, który stanowi jedynie jedną trzecią jej wysokości. Wznoszący się ponad nim ośmioboczny bęben w każdej z widocznych ścian otrzymał duże, okrągłe okna. Najbardziej ażurowa i lekka w odbiorze jest ostatnia kondygnacja. Wieńcząca kopułę latarnia została niemal całkowicie przeszklona smukłymi, zamkniętymi półkolem oknami. Wrażenie misterności posiada też jej zadaszenie w formie metalowej korony z ażurowymi pałąkami, z których wyrasta smukłe zwieńczenie. Jego górną część tworzy złocona kula na której stoi putto podtrzymujące koronę i duży krzyż. W budowli wykorzystano również kontrasty barwne. Renesansowa kaplica została powiązana ze średniowieczną katedrą, której znaczne partie wzniesiono z czerwonej cegły. Z tym tłem kontrastowała pokryta jasnym piaskowcem kaplica, wzbogacona złoconą kopułą i zwieńczeniem.

Królewskie mauzoleum posiadało niezwykle bogaty program ideowy, którego główne wątki zostały rozwinięte w dekoracji i wyposażeniu wnętrza. Centralny rzut kaplicy realizował teoretyczne postulaty włoskich architektów Renesansu, którzy wskazywali tego typu plan jako najbliższy doskonałości. Takie cechy powinna mięć szczególnie budowla poświęcona Bogu. W bryle kaplicy pojawiają się odniesienia do dwóch, szczególnie ważnych figur – kwadratu i koła. W epoce renesansu artyści włoscy odwoływali się do tekstów starożytnego, rzymskiego architekta Witruwiusza, który utrzymywał, że w obie figury można wpisać ciało człowieka, co świadczyło o doskonałości jego proporcji. Koncepcję tą ilustrowały liczne rysunki, wśród których najbardziej znanym jest szkic Leonarda da Vinci, na którym w koło i kwadrat zostaje wpisane ciało mężczyzny o rozpostartych ramionach. W tym przypadku ludzkie ciało jest traktowane jako widzialny wzorzec doskonałości zamysłu Stwórcy, łącząc w sobie mikrokosmos i makrokosmos. W bryle kaplicy Zygmuntowskiej są czytelne te geometryczne poszukiwania. Podstawa budowli nawiązuje do kwadratu, aby na poziomie kopuły przejść w kształt ośmioboku. Dopiero na najwyższym poziomie, symbolicznie wiązanym z mieszkaniem Boga, latarnia przyjmuje kształt cylindryczny, wyrastający z rzutu koła. Całość wieńczy doskonała kula i krzyż. Podobne zróżnicowanie rzutów, nawiązujące do kolejnych kondygnacji budowli ma miejsce we wnętrzu kaplicy. To zestawienie różnych figur w bryle i kompozycji wnętrza bywa też interpretowane jako nawiązanie do czterech żywiołów, które w procesie nieustannej przemiany i ruchu wznoszą się ku stabilnej doskonałości.

Kaplica Zygmuntowska od samego początku była traktowana jako dzieło niezwykłe i ważne. W początkowym zamyśle miała ona pełnić przede wszystkim funkcje jednostkowego mauzoleum króla Zygmunta Starego. Jednak u schyłku XVI w. w obliczu gasnącej dynastii Jagiellonów, przez wprowadzenie do wnętrza nagrobków Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki, budowla zaczęła pełnić funkcje mauzoleum jagiellońskiego. Jej znaczenie podkreślono w XVII w., kiedy po drugiej stronie południowego portalu katedry, w niemal identycznym kształcie zewnętrznym wzniesiono kaplicę Wazów.  

Piotr Gryglewski

Bibliografia:

M. Morka, Sztuka dworu Zygmunta I Starego. Treści polityczne i propagandowe, Warszawa 2006.

S. Mossakowski, Kaplica Zygmuntowska (1515-1533). Problematyka artystyczna i ideowa mauzoleum króla Zygmunta I, Warszawa 2007.