Malarstwo realizowane z potrzeby serca staje się arcydziełem, czego dowodem jest namalowany przez Maurice Denis obraz pt. Muzy z 1893 roku. Artysta uzewnętrznił  w nim nie tylko przywiązanie do duchowego piękna idei, wyrażonego dekoracyjną, linearną estetyką, ale także głęboką miłość do żony.

Maurice Denis (urodził się 25 listopada 1840 roku  w Granville, zm. 13 listopada 1943 roku  w Paryżu.) był jednym z awangardowych malarzy francuskich schyłku XIX wieku, łączącym w swojej twórczości stylistyczne innowacje z tematyką mistyczną i religijną. W historii malarstwa zasłynął jako znakomity dekorator wnętrz kościelnych i teoretyk sztuki, m in. współtworzący idee programowe ugrupowania nabistów, z którymi był związany od 1888, aż do rozłamu grupy w 1899 roku. 

(Czym jest nabizm? To określenie dotyczy założonego w 1890 roku w Paryżu zrzeszenia kilkunastu malarzy, nazywających siebie nabi, co oznacza po hebrajsku nawiedzony prorok. Przyświecała im idea wskrzeszenia, ożywienia sztuki współczesnej. Czynili to poprzez odrzucenie naśladownictwa rzeczywistości (sztuki akademickiej), na rzecz odkrywania w malarstwie czystych doznań, duchowości. Uważali, iż dzieło jest  wizualnym uzewnętrznieniem natury artysty, wszelkich jego osobistych przeżyć i symboli. Inspirując się twórczością Paula Gauguina, łączyli schematyczny, płaszczyznowy sposób malowania z mistycyzmem, nowymi trendami intelektualnymi, religią, okultyzmem).

Pomimo, iż słynna wypowiedź Maurice Denis dot. nabi z 1890 roku (Należy pamiętać, że obraz - zanim stanie się koniem bojowym, aktem czy anegdotą - stanowi zasadniczo płaską powierzchnię pokrytą kolorami dobranymi wg pewnego porządku)  dziś uznawana jest za kluczową dla teorii współczesnego malarstwa, jej autor przez większość swojej aktywności twórczej pozostał wierny kompozycjom figuralnym.

 Jego wielobarwne obrazy charakteryzuje  zarówno wewnętrzna  duchowość,, jak i staranny styl kompozycyjny inspirowany perspektywą linearną Fra Angelico -  artysty włoskiego renesansu. Znaczący wpływ na jego twórczość mają także grafiki i drzeworyty japońskie (charakteryzujące się dekoracyjnym rysunkiem i żywiołowym kolorem ) oraz obrazy malarzy symbolistów (m in. Puvis de Chavannes).  Analizowany obraz pt  Muzy  ujawnia w zdecydowany sposób ww. skłonność M. Denis do płaszczyznowego  i dekoracyjnego stylu malowania.

To jedna z licznych kompozycji przedstawiających Marthę Meurier-  pianistkę, miłosć i towarzyszkę życia malarza, muzę, modelkę, matkę jego siedmiorga dzieci. Maurice poznał ją w październiku 1890 roku. W czerwcu 1891 nawiązali intymną relację, zaś pobrali się w 1893 roku. Przez okres trwania romansu, jak również po ślubie, Maurice dokumentował własne uczucia w prowadzonym od nastoletnich lat pamiętniku. Pisał o niej: Jest piękniejsza niż wszystkie obrazy, niż wszystkie przedstawienia, wszystkie subiektywne efekty. Ona jest poza mną, to nie ja ją tworzę

Utożsamiając Marthę z symbolem czystości i miłości, od 1891 roku umieszczał ją w licznych malowidłach i obrazach. Przedstawiał  ją jako postać pogrążoną w drzemce, grającą na fortepianie, siedzącą  przy stole. Po ślubie małżeństwo osiadło w posiadłości w Saint-Germain-en-Laye, a rozpościerający się widok przed domem pojawia się w jego kilku obrazach, m in. w Muzach.

Na obszernym, prostokątnym płótnie o szerokości 137,5 centymetrów i wysokości 171, 5 centymetrów, artysta wymalował w technice olejnej scenę inspirowaną mitologią klasyczną, osadzoną we współczesnym mu świecie rozgrywającą się przed tarasem jego własnego domu.

Umiejscowił ją w porze jesiennej, na przestrzeni przypominającej park, zadrzewionej stuletnimi kasztanowcami pokrytymi pożółkłymi liśćmi. Namalował w niej  dziesięć kobiet, rozmieszczonych pod drzewami w kilku grupach.. Symbolizują one dziewięć muz greckich, opiekunek różnych dziedzin sztuk. Artysta usytuował ponadprogramową, dziesiątą postać w głębi, na najdalszym planie obrazu. To co wyróżnia przedstawione postaci, to brak tradycyjnych atrybutów i zupełnie współczesny wygląd, ubiór oraz uczesanie..

Na pierwszym planie, po prawej stronie możemy dostrzec grupę trzech kobiet siedzących na filigranowych, ogrodowych krzesłach, zwróconych ku sobie.. W ich wizerunkach artysta przemyca do obrazu trzykrotnie powielony portret swojej żony. Dwie siedzące naprzeciw siebie, ukazane z profilu kobiety ubrane są w suknie wieczorowe uszyte z tego samego materiału w kolorze jasnobrązowym, zdobionym żółtym ornamentem z motywem wici roślinnej. Portrety kobiet charakteryzują analogiczne względem siebie łagodne rysy twarzy, uczesanie w kok włosy w kolorze miodu. 

Jedna z nich, uosabiająca muzę miłości, ubrana jest w suknię z odkrytymi ramionami i plecami. Siedząc tyłem do widza, opiera zgiętą w łokciu rękę o oparcie krzesła, na którym zwisa niedbale zarzucony szary szal zdobiony szeroką  złota kratą. Druga, siedząca naprzeciw niej kobieta ubrana jest w zabudowaną suknię z długim rękawem. W obu dłoniach trzyma czerwony ołówek, będący atrybutem muzy sztuk pięknych. Na jej kolanach spoczywa otwarty, szkicownik z zarysowanymi kartkami.. Trzecia, siedząca tuż obok nich kobieta. odziana jest w czarną, szatę. Ciemne włosy i głowę przykrywa czarny woal. W obu dłoniach trzyma spoczywającą na kolanach otwartą księgę z czerwoną obwolutą, która jest atrybutem muzy religii. Mimika jej twarzy, w odróżnieniu od pozostałych towarzyszek wyraża melancholię

Na drugim planie obrazu, który rozpościera się za szerokim,  brunatno brązowym pniem kasztanowca, artysta namalował dwie stojące obok siebie kobiety po lewej stronie płótna.. Jedna z nich, zwrócona jest w stronę widza profilem, ubrana jest w długą, czarną suknię odsłaniającą ramiona. Odcień jej szaty mocno kontrastuje z jasną, mleczną karnacją i miodowym kolorem włosów. Druga kobieta, stojąca tyłem w kierunku widza  odziana jest w długą, prostą powłóczystą szatę w kolorze ciemnoczerwonym. Jej głowę zdobi nieokreślonego kształtu nakrycie w kolorze rdzawoczerwonym. 

Nieco głębiej, po prawej stronie obrazu ukazano cztery kobiety  przechadzające się pomiędzy trzema drzewami. W przestrzeni obrazu usytuowane są one tuż za pierwszoplanowymi postaciami siedzącymi na krzesłach. Kobiety te posiadają śniadą karnację i czarne włosy do ramion. Ubrane są w długie, powłóczyste szaty o długich rękawach, w kolorze brunatno żółtym. Postać znajdująca się najbliżej  centralnej części obrazu trzyma w dłoniach tuż przed twarzą rozwinięty arkusz w odcieniu szaro niebieskim, zagłębiona w jego lekturze.

Na trzecim planie, w najgłębszej części kompozycji, artysta uwidocznił pomiędzy pniami drzew ostatnią, dziesiątą muzę, odwróconą plecami w stronę widza.  Siedząca na skraju parku kobieta unosi głowę do góry i przysłania twarz prawą ręką, zasłaniając ją przed oślepiającym światłem słonecznym, które spowija jej sylwetkę jasno żółtym pastelowym kolorytem.

 Na tle przebijającego poprzez drzewa białego nieba w oddali,  zostały doskonale uwypuklone i podkreślone czarne, pionowe pnie kasztanowców, oraz ich gęste listowie w ugrowym, ciepłym odcieniu.  Artysta wyróżnił dużą ilością liści górną część kompozycji obrazu. Zamienił je zamieniając poprzez precyzyjny i drobiazgowy rysunek w rodzaj ornamentalnej struktury, przypominającej orientalną arabeskę.

            Dekoracyjnie narysowanymi liści również została usłana ziemia pod drzewami. Tę partię malarz namalował w kolorze brunatno pomarańczowym i  czerwonym, tworząc efekt wzorzystego dywanu pod stopami postaci. Obraz jest malowany płaskimi plamami, równymi pociągnięciami pędzla, bez zaznaczania śladu pracy narzędzia. Modelunek światłocieniowy został zredukowany do minimum, i występuje jedynie w obszarach twarzy kobiet na pierwszym planie obrazu, oraz w obrębie odsłoniętych pleców jednej z nich. Taki sposób odejścia od naśladowania rzeczywistości, w połączeniu z mocnym konturowaniem poszczególnych elementów obrazu, zamienia całościową kompozycję w twór przypominający barwny gobelin.

 Kolorystyka obrazu zamyka się zasadniczo w odcieniach pomarańczu, czerni, rozbielonej żółci, złota i brunatnej czerwieni, tworząc zbilansowana, harmonijną  i przyjemna dla odbiorcy ciepłą paletę barw. Linearność kompozycji została wyrażona w prostych liniach konturów określających pnie drzew, miękkich i wyoblonych zarysach sylwetek kobiecych, fałdach ich sukni, ozdobnych detalach  na ich strojach. Natężenie zróżnicowanej kreski sprawia, iż kompozycja zyskuje lekki i ulotny, a poprzez to idylliczny i intymny  charakter.

Tak uzyskany efekt w obrazie jest poniekąd  spójny z filozofią wyznawaną przez Mauirce Denisa, pragnącego odtwarzać sztukę dekoracyjną o wysokiej wartości duchowej. Poprzez zastosowane w obrazie zabiegi, podkreślenie wartości rysunkowej i kompozycyjnej detalu, dzieło “Muzy” autorstwa Maurice Denis jest znaczące dla rozwoju przyszłych kierunków w sztuce. Istotne dla rozkwitającego wówczas nurtu secesyjnego, ceniącego linearność, lekkość i finezję kompozycji w sztukach wizualnych jako wartość priorytetową.

M. Denis po raz pierwszy zaprezentował obraz Muzy przed szerszą publicznością podczas wystawy Salonu Niezależnych w 1893 roku, po czym sprzedał  go swojemu przyjacielowi Arthurowi Fontaine’ owi. Obraz pozostawał w jego kolekcji aż do  śmierci, która nastąpiła 1932 roku. Po kilkudziesięciu latach, od momentu przejęcia go przez państwo francuskie trafił do kolekcji Musée d'Orsay w Paryżu, gdzie można oglądać go do dziś.

Justyna Lubas - Wałęcka

Bibliografia

M. Wallis, Secesja, Wydawnictwo „Arkady”, Warszawa 1974

H. H. Hofstatter, Symbolizm, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987

J.P.  Bouillon, Maurice Denis - Le spirituel dans l'art, Paris 2006

K. Nowakowska - Sito, Symboliści w:  Sztuka Świata , tom 8, wyd Arkady 2009

S. Guégan, Peinture - Musée d'Orsay, Flammarion, Paris, 2011