Obraz Tytusa Czyżewskiego „Akt z kotem” powstał w 1920 roku. Lata powojenne to niezwykle ciekawy okres dla sztuki europejskiej, ponieważ od kilkunastu lat prężnie rozwijały się ruchy awangardowe, czyli ruchy negujące dotychczasowe zasady w sztuce. Królował między innymi futuryzm gloryfikujący nowoczesność, kubizm odrzucający dotychczasowe postrzeganie przestrzeni i perspektywy oraz abstrakcjonizm, który zrezygnował przedstawianie świata rzeczywistego. Jednocześnie był to bardzo trudny moment dla Polski, ponieważ co prawda kraj niedawno odzyskał niepodległość, ale wciąż borykał się z wieloma problemami. Artyści starali się znaleźć środki wyrazu, które odpowiadałyby nowej rzeczywistości, w której się odnaleźli. Zaczęły powstawać różnego rodzaju ugrupowania awangardowe, łączące artystów współdziałających w poszukiwaniu tych środków wyrazu. Obraz „Akt z kotem” powstał w okresie, kiedy Czyżewski był członkiem grupy artystycznej Formiści. Grupa ta istniała od 1917 roku jako Ekspresjoniści Polscy, ale po dwóch latach zmieniła nazwę. Członkowie chcieli tą zmianą podkreślić, że nie interesuje ich wyłącznie kwestia ekspresji, czyli wyrazu artystycznego, ale przede wszystkim forma dzieła malarskiego. Właśnie od słowa „forma” wzięła się nazwa Formiści. Była to grupa, która czerpała z innych popularnych ówcześnie europejskich nurtów, między innymi kubizmu, ekspresjonizmu i futuryzmu, ale także łączyła je z inspiracjami zaczerpniętymi ze sztuki ludowej. Artyści w tej grupie mieli konkretny cel: chcieli stworzyć nowoczesny styl narodowy, który odpowiadałby aspiracjom powstającego dopiero niepodległego państwa polskiego.

Formiści nie chcieli malować obrazów naturalistycznych, czyli takich, które wiernie odzwierciedlają rzeczywistość. Odrzucali więc koncepcję mimesis, czyli wiernego naśladowania natury, na rzecz podkreślania formy dzieła, a nie jego treści. W związku z tym ich malarstwo było definiowane jako „powrót do obrazu”. Stosowali w swoich dziełach deformację, nadając często przedmiotom i postaciom formy zbliżone do różnych kształtów geometrycznych. Zerwali z wiernym przedstawianiem przestrzeni – nie stosowali renesansowej perspektywy, która według określonych zasad próbowała przenieść trójwymiarowy świat na dwuwymiarowe płótno. Często pogrywali sobie z przestrzenią, zmieniając ją i zaginając według tylko sobie znanych reguł. Używali pogrubionego konturu, którym obwodzili wszystkie kształty na obrazach.

Formiści istnieli do 1922 roku i przez cały okres swojej działalności organizowali wystawy w Krakowie, Warszawie, Poznaniu i Lwowie. W ostatnim roku działalności zawitali z wystawą w Paryżu i zebrali przychylne recenzje od tamtego środowiska. Powodem rozejścia się grupy były różnica zdań na temat sztuki; artyści zaczęli angażować się w inne, bardziej odpowiadające im środowiska. Sławnymi członkami tej grupy byli między innymi Leon Chwistek, Zbigniew Pronaszko, Andrzej Pronaszko, August Zamoyski, Tymon Niesiołowski, Stanisław Ignacy Witkiewicz, a także oczywiście Tytus Czyżewski.

Tytus Czyżewski urodził się w 1880 roku w Przyszowej, w dzisiejszym województwie małopolskim. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie pod opieką wielu znanych artystów, między innymi Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Mehoffera oraz Leona Wyczółkowskiego. W 1907 roku wyjechał do Paryża, stolicy sztuki, gdzie zaznajomił się z najnowszymi trendami w sztuce, a także poznał dzieła Paula Cézanne’a: ten artysta uważał, że cały świat można sprowadzić do podstawowych kształtów geometrycznych. Cézanne wpłynął niezwykle mocno na kształtowanie się wielu kierunków w sztuce, zwłaszcza kubizmu. Przez kilka kolejnych lat Czyżewski krążył między Paryżem a Krakowem. W 1910 roku zorganizowano w Krakowie pierwszą indywidualną wystawę jego prac, jednak wystawa w Pałacu Sztuki po tygodniu musiała się zamknąć, ponieważ obrazy tam pokazane uznano za zbyt kontrowersyjne. W 1911 roku Zbigniew Pronaszko zainicjował w Krakowie wystawy nazywane Wystawami Niezależnych, gdzie awangardowi artyści – w tym Czyżewski – prezentowali swoje nowatorskie dzieła. Coroczne wystawy zostały przerwane przez wybuch I wojny światowej. Artysta wyjechał wtedy do Wiednia.

W 1917 roku w Krakowie powstała grupa kontynuująca te przedwojenne artystyczne poszukiwania. Do Ekspresjonistów Polskich, bo tak się nazwali, dołączył między innymi Tytus Czyżewski i stał się jednym z teoretyków nowego ugrupowania. Kiedy grupa zmieniła nazwę i znana była jako Formiści, Czyżewski brał udział we wszystkich wystawach tej grupy, a jego obrazy z tego okresu stosują się do postulowanych przez nią zasad. Artysta nie przestawiał świata realistycznie, porzucił wierne oddawanie przestrzeni; stosował też uproszczone kształty i używał grubego konturu. Początkowo próbował także naśladować rozwiązania kubistów, czego wyrazem może być portret Stanisława Mroza z ok. 1918 roku. Szybko jednak odnalazł swój własny, oryginalny styl widoczny na przykład w obrazie „Madonna” z ok. 1920 roku. To dzieło prezentuje Matkę Boską z Dzieciątkiem na rękach, namalowaną w sposób uproszczony, mocnymi kolorami i z wyraźnym konturem.

Kolejnym dziełem Tytusa Czyżewskiego doskonale wpisującym się w formizm jest „Akt z kotem”, który znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Obraz pośród pionowych i poziomych, czerwonych, zielonych, bordowych, miejscami niebieskich i żółtych pasów i pasków kurtyny opadających na różnych wysokościach i w różnych odległościach, przedstawia nagą kobietę leżącą bokiem na obłych, czarnych, miejscami białych formach z nogami skierowanymi w lewo. Kobieta namalowana jest w sposób syntetyczny, to znaczy uproszczony: nie zostały namalowane detale jej jasnoróżowego ciała. Jej nogi są zwrócone do nas bokiem, , jakby szły w dół po lewej krawędzi obrazu. Ciemniejszym odcieniem różu zaznaczone zostały wgłębienia podkreślające obłe kształty zarysowujące jej sylwetkę. Jej piersi są dwoma kulami, jej tułów elipsą, z której ramiona łukami płynnie przechodzą w dłonie.

Kobieta lewą dłoń trzyma na grzbiecie małego, białego kota. W jego sierści pokazują się zielone odcienie, jakby pozostawione przez włosie pędzla, który wcześniej nakładał w innym miejscu zieloną farbę. Kot jest namalowany w sposób uproszczony, bez próby realistycznego oddania jego wyglądu. Jego oczy, okrągłe i żółte, wywołują pewien dyskomfort i niepokój.

Opadający pas kurtyny zasłania szyję kobiety, a jej głowa wyłania się zza kurtyny w górze po prawej na długiej, jakby wężowej szyi. Tło za głową składa się z kolei z kolorowych, poziomych pasów. Kobieta patrzy na nas okiem z lewej, a część twarzy z prawej została jakby odcięta i został po niej tylko zielony cień. Przy skroniach kobiety dwie pomarańczowe, spiralnie skręcone struktury, powtarzają kształty spirali pojawiających się w dole abstrakcyjnej, geometrycznej przestrzeni. Przestrzeń nie jest przedstawiona w sposób realistyczny, a składa się z fragmentów wypełnionych różnymi kształtami geometrycznymi. Kobieta leży na podłożu stworzonym z obłych, połączonych ze sobą czarnych, miejscami prześwitujących bielą kształtów, których rytm w dole pop prawej zaburzony jest przez bordowy obiekt przypominający morską falę o trzech grzbietach. Obły róg fali z lewej przy tylnych nogach kota zawraca do dołu na prawo, przemieniając się w spiralną formę. Po lewej stronie obrazu zwisa krwistoczerwony pas kurtyny przepleciony pomiędzy kolanami leżącej kobiety, dołem zwijający się w kształt ślimaka.

Postać bohaterki obrazu, a także przestrzeń, w której się znajduje, poddana jest dekonstrukcji. Ciało jest podzielone, jakby widziane z różnych stron, a przestrzeń składa się z elementów, które nie składają się w harmonijną całość: to właśnie zwrot w kierunku formy obrazu. Malarza nie interesuje to, żeby akt odpowiadał rzeczywistości; nie interesuje go również logika przedstawienia. Czyżewski skupia się na formach geometrycznych budujących tę dziwną kompozycję. Kolejnym elementem obrazu związanym z grupą Formistów jest kontur. Wszystkie formy na obrazie są nim obwiedzione. Ponadto farba nakładana jest impastowo, czyli grubymi warstwami farby z wyraźnie zastygłymi w niej pociągnięciami pędzla, podkreślającymi fakturę obrazu. Obraz nie jest wygładzony, możemy dokładnie prześledzić ruch pędzla w dłoni Czyżewskiego.

            Czyżewski jako poeta i malarz, razem z Konradem Winklerem i Leonem Chwistkiem redagował również pismo Formistów zatytułowane „Formiści”. W piśmie ukazywały się grafiki artystów, reprodukcje znanych dzieł, a także wiersze, artykuły i tłumaczenia zagranicznych utworów. Tytus Czyżewski w swoich utworach eksperymentował z formą i często nie stosował poprawnego polskiego zapisu ortograficznego, a zapis fonetyczny; wzbudzał tym ogromne oburzenie krytyki. Jego późniejsze dzieła poetyckie utrzymane są w duchu prymitywizmu, czyli naśladują utwory ludowe. Artysta publikował później w wielu różnych pismach: tworzył artykuły i recenzje wystaw artystycznych.

Po rozwiązaniu grupy Formistów w 1922 roku Czyżewski pracował w polskiej ambasadzie w Paryżu. W stolicy Francji przebywał z przerwami aż do 1930 roku. Prezentował wtedy swoje prace na sławnych paryskich wystawach: Salonie Jesiennym, Salonie Niezależnym i Salonie Tuileries.

Po powrocie do Polski, gdzie zarówno zajmował się krytyką artystyczną, jak i wystawiał swoje obrazy, zmienił swój styl i zbliżył się do estetyki grupy kapistów. Nazwa tego kierunku pochodzi od liter K. P, czyli Komitet Paryski – była to grupa pomocy zawiązana w 1923 roku przez Józefa Pankiewicza, skierowana do artystów wyjeżdżających na studia do Francji. Kapizm to inaczej koloryzm, czyli kierunek kładący nacisk na kolor, a nie formę czy konstrukcję; koloryści malowali obrazy bez symboliki, skupiając się na ciepłych, współgrających ze sobą barwach. Czyżewski skupił się więc na martwych naturach, pejzażach i portretach budowanych miękką, falistą linią. Rozjaśnił i rozświetlił swoją paletę barw, krótkie i lekkie pociągnięcia pędzla budowały dynamiczne kompozycje. Jednak wciąż stosował płaskie plamy barwne i wyrazisty kontur. Przykładem takiego dzieła kapistycznego może być „Martwa natura z konikiem” z 1930 roku i „Kobieta w czapeczce” z 1934 roku. W 1944 roku przeniósł się do Krakowa i mieszkał w nim do śmierci w 1945 roku.

Tytus Czyżewski był jedną z najważniejszych postaci polskiej awangardy. Przeniósł na rodzimy grunt rozwiązania zaczerpnięte z ruchów rozwijających się na zachodzie Europy, jednak nie kopiował w swoich dziełach gotowych rozwiązań, a przetwarzał je na własny, oryginalny sposób. W okresie formistycznym, w którym powstał „Akt z kotem”,  zarówno w swoich obrazach, jak i poezji, dokonywał odważnych decyzji i tworzył dzieła, które stanowiły inspiracje dla kolejnych artystów.

Zofia Załęska

Bibliografia

- Zofia Baranowicz, Polska awangarda artystyczna 1918-1939, Warszawa 1979.

- Iwona Luba, Dialog nowoczesności z tradycją. Malarstwo polskie dwudziestolecia międzywojennego, Warszawa 2004.

- Grzegorz Gazda, Dwudziestolecie międzywojenne. Słownik literatury polskiej. Gdańsk 2008.

- Teresa Kostyrko, Formizm, [w:] Od awangardy do postmodernizmu, red. Grzegorz Dziamski, Warszawa 1996.

- Magdalena Wróblewska, Formiści (wcześniej Ekspresjoniści Polscy), https://culture.pl/pl/tworca/formisci-wczesniej-ekspresjonisci-polscy