Bardzo bogate godzinki księcia de Berry – malarstwo miniaturowe

Fotografia: Miniatura braci Limbourg

Bracia Paul, Jan i Herman Limbourg
Około 1415 roku, sztuka gotycka, Mehun-sur-Yèvre koło Bourges, kraina Berry we Francji centralnej
Ręcznie wykonana ilustracja tuszem i gwaszem na pergaminie
Wysokość 29 cm, szerokość 21 cm
Musée Condé – Muzeum Kondeuszy, Chantilly, Francja

Żródło fotografii:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Les_Tr%C3%A8s_Riches_Heures_du_d...

Prostokątna, zamknięta od góry łukiem ilustracja, przedstawiająca jesienne prace polowe – bronowanie i sianie. Za polami płynie rzeka Sekwana.
Wzdłuż jej przeciwległego brzegu  spacerują ludzie.
W tle mury obronne, osłaniają potężny zamek - Luwr.
W górze, w polu pod łukiem, znaki zodiaku i październikowy kalendarz.
W dole z lewej fragment pola, rozdzielony płytkim rowem z biegnącym w prawo, kolejnym obszarem uprawnym.
Na nim po środku mężczyzna na koniu zaprzężonym do bron.
Przed nimi po prawej siewca.
Z przodu zabronowane pole, z równymi, poziomo biegnącymi rowkami. Jasnobrązowy koń zwrócony w lewo.
Jego wodze jedną dłonią przytrzymuje siedzący na nim mężczyzna, ubrany w czerwoną tunikę sięgającą kolan.  
Z przodu w lekko uniesionej ręce trzyma bat.
Jego głowę osłania czarna chusta, związana w turban. Końce spływają na plecy.
Na biodrze mała, czarna torebka. Na nogach szare pończochy i niskie, czarne buty. Mężczyzna siedzi na czarnym, gładkim siedzisku.
Spod niego spływa biała narzuta z nacięciami przy brzegu.
Przy siedzisku czarna listwa z grubą liną. Lina po lewej przymocowana do chomąta na szyi konia. Z prawej, razem z liną przeciągniętą po drugiej stronie konia, uczepiona do brony w formie drewnianej kratownicy z zębami skierowanymi ku ziemi.
Na wierzchu leży kamień. Między broną, a koniem, żółte, końskie kulki.
Za broną  z prawej idzie mężczyzna w niebieskiej tunice, zwrócony lekko w prawo.
Na głowie biały czepek. Wzrok skierowany ku niebu. Nos orli, usta wygięte lekko w dół. Przez głowę przełożony pas białego materiału.
Mężczyzna jego krawędź trzyma przed sobą.
W zagłębieniu materiału żółte ziarno.
Z drugiej odwiedzionej i zaciśniętej dłoni mężczyzny wysypują się ziarenka.
Przy biodrze mała, czarno-czerwona torebka.
 Na nogach czarne dziurawe, postrzępione pończochy i niskie czarne buty.
Za mężczyzną w ziemi odbite ślady. Przy nich jasny worek i czarny bukłak na wodę.
Nieco dalej po lewej w ziemi dziobią sroki i gawrony.
Za bronowaną ziemią, oddzielone wąskim pasem zieleni, kolejne małe pole.
Na środku strach na wróble z napiętym łukiem. Na głowie koszyk.
Wokół w ziemię wbite patyki, powiązane białymi taśmami. Za polem, wzdłuż brzegu Sekwany, niskie wierzby. Woda szaro-zielona. Przeciwległy, kamienisty biały brzeg podwyższony. Po jego bokach dwa biegi schodów prowadzących do rzeki.
Przy zejściu po lewej, łódka i postaci piorące ubrania, przy prawym trzy łódki.
W jednej siedząca postać. Wyżej, na nabrzeżu szkicowo zarysowane, małe sylwetki spacerowiczów. W tle wznosi się biały, wysoki mur z zębatym zwieńczeniem.
W mur wtopione trzy okrągłe wieże. Między dwoma wieżami po lewej, półokrągłe wejście. Prowadzi do wznoszącego się za murem białego zamku – Luwru.
Jego zwarta bryła opięta półokrągłymi wieżami. Najeżona niebieskimi dachami i wysokimi kominami, zarysowującymi się na niebieskim niebie, ciemniejącym ku górze.
Nad zamkiem na złotych falach, unosi się skierowany w prawo, niebieski, dwukołowy pojazd, zaprzężony w dwa złotoskrzydłe konie.
Niebieski, brodaty woźnica w koronie, przed sobą trzyma złote, rozpromienione słońce.
Nad powozem, pod półokrągłym zwieńczeniem, rozpięty biały łuk, utworzony z czterech poziomych pasów.
Pasy pionowymi kreskami podzielone na mniejsze pola.
W nich granatowe i czerwone cyfry, litery, rysunki księżyca, łacińskie nazwy.
Nad białym łukiem na niebieskim pasie złote gwiazdy.
Pas przed połową podzielony pionową kreską. W lewej części pomiędzy gwiazdami, zodiakalna Waga. W prawej ciemniejszej, Skorpion.
Wzdłuż górnej półkolistej krawędzi miniatury, dwa białe wąskie pasy, podzielone na mniejsze pola.
W nich granatowe i czerwone łacińskie nazwy i cyfry, październikowego kalendarza.

    Godzinki to popularna od początku XV wieku książka do nabożeństwa dla osób świeckich. Zawiera modlitwy na każdą porę dnia. Jak pisze Michał Ałpatow "Aby wytworne damy burgundzkie nie nudziły się podczas nabożeństw, ozdabiano ich modlitewniki obrazkami, które z tekstem wiązały się nieraz dość luźno. Pacierze ułożone były w kolejności miesięcy i pod tym pretekstem umieszczano wśród nich ilustracje odnoszące się do poszczególnych pór roku." Ilustracje wykonywano ręcznie. Godzinki księcia de Berry rozpoczynają się kalendarzem. Poszczególnym miesiącom odpowiadają całostronicowe miniatury. Ukazują rozrywki i prace charakterystyczne dla danego okresu. Książe Jan de Berry (1340-1416), młodszy syn króla Francji, Jana II Dobrego, szczególnie cenił twórców ksiąg iluminowanych, czyli ilustrowanych ręcznie. W inwentarzu dóbr księcia wymieniono ponad sto pięćdziesiąt manuskryptów zdobionych miniaturami. Bardzo bogate godzinki to najsłynniejsze z jego zleceń. Niestety książę zmarł w 1416 roku, przed ich ukończeniem.
Kilka miesięcy później epidemia zabrała również braci Limbourg. Brakujące miniatury w Godzinkach uzupełnił około 1485 roku Jean Colombe.

Audiodeskrypcja: Marta Golik-Gryglas, Barbara Szymańska
Fundacja Audiodeskrypcja
www.isztuka.edu.pl

Źródła i polecane strony:
A. Boudier, Bracia Limbourg [w:] „Wielcy Malarze”, nr 147, 2001.
M. Ałpatow, Renesans i barok, Historia Sztuki tom III, Arkady, Warszawa 1964.
The Art of Illumination: The Limbourg Brothers and the Belles Heures of Jean de France, Duc de Berry
https://www.youtube.com/watch?v=xSTd6HlQ494

Przejdź do audiodeskrypcji i analizy wybranego dzieła

Grantodawcy

Logotyp programu Kultura Dostępna oraz Narodowego Centrum Kultury
Wschodzący Białystok - logotyp miasta Białystok
Żubr - logotyp Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego
Logotyp Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego