Secesja to kierunek w sztuce ostatniego dziesięciolecia XIX oraz pierwszej dekady XX wieku, którego założeniem było odejście od dominujących w tamtym czasie tendencji akademickich. Zgodnie ze słownikowym znaczeniem tego słowa, secesja to „wystąpienie ze związku, ugrupowania, odłączenie się, zerwanie z czymś”. Można śmiało powiedzieć, że artyści zaliczani do tego nurtu dość zasadniczo odbiegali w swojej twórczości od najbardziej rozpowszechnionych konwencji artystycznych. Hołdowali asymetrii, cenili wertykalizm, płaszczyznowość, linearyzm. Jednym z najważniejszych wyróżników dzieł secesyjnych była dalece posunięta dekoracyjność oraz skłonność do tworzenia skomplikowanych układów kompozycyjnych, których podstawowy komponent stanowiła giętka, wijąca się i pełna ruchu linia. Ważna była również płaska plama barwna i subtelna pod względem odcieni kolorystyka, a także świetlistość i połysk. Secesja była tym z kierunków artystycznych, w przypadku których wybór środków wyrazu związany był ściśle z chęcią dowartościowania natury, jej witalności, różnorodności, mocy i delikatności zarazem.

Secesja najpełniej przejawiała się w nieregularnych, otwartych i swobodnych formach architektonicznych oraz wzornictwie przemysłowym. Mniej kojarzy się ją z malarstwem. W przypadku tego ostatniego secesja często współistniała z symbolizmem, a więc kierunkiem obecnym zarówno w literaturze, jak i sztukach plastycznych przełomu XIX i XX stulecia, odwołującym się do emocji i przeżyć wewnętrznych. Symboliści, wykraczając poza proste, realistyczne odwzorowywanie rzeczywistości, posługując się często symbolami i alegoriami, starali się oddać określone idee ogniskujące się wokół spraw duchowych, kwestii istoty bytu, przemijania, sensu życia. Doskonałym przykładem takiego współistnienia secesji i symbolizmu jest sztuka Gustava Klimta. Działający w Wiedniu, mieście uchodzącym bez mała za centrum Secesji (tam właśnie, przy udziale Klimta, 3 kwietnia 1897 roku, założone zostało stowarzyszenie artystów Secesja Wiedeńska, niezwykle wpływowe, jeśli chodzi o propagowanie tego nurtu), wykazywał wyraźne inklinacje ku symbolizmowi. Jest przy tym autorem jednych z najbardziej popularnych, ikonicznych dzieł XX stulecia. Wśród nich znajduje się obraz Trzy etapy z życia kobiety, powstały w 1905 roku.

Duży kwadratowy obraz, mierzący 180 cm wysokości i  180 cm szerokości, przedstawia trzy postaci, zajmujące centralną część obrazu. Po lewej znajduje się, ukazana z prawego profilu, wysuszona, smukła, wysoka, naga, stara kobieta z obwisłymi piersiami i wydatnym brzuchem. Prawą, żylastą rękę ma opuszczoną wzdłuż ciała, lewą zakrywa twarz. Głowę ma spuszczoną, długie, szarawe w odcieniu, sięgające piersi włosy opadają na prawy policzek. Na prawo od niej, frontalnie, bardziej na pierwszym planie, ukazana została młoda kobieta z małym, kilkunastomiesięcznym, przytulonym do jej piersi dzieckiem – dziewczynką. Matka jest nienaturalnie chuda oraz nieproporcjonalnie wysoka, szczególnie mając na względzie fakt, iż jest ukazana od kostek w górę (dolne partie nikną wraz z dolną krawędzią obrazu). Jej piersi są drobne, prawa zasłonięta przez obejmowane w ramionach dziecko. Twarz o regularnych, dość ostrych rysach, okoloną złotawymi, sięgającymi poniżej ramion włosami mocno przechyla na prawo. Jej powieki są zamknięte. Lewą część łukowato wygiętego ciała, biodro i udo, ucina bogaty ornament, stanowiący tło dla starszej kobiety. Śpiąca dziewczynka, odwrócona jest do nas tyłem, twarzą zwrócona półprofilem w lewo. Kobieta przytrzymuje je od lewej za plecy, od prawej pod pośladkami. Łono, nogi kobiety i dziecka, okryte są prześwitującą, niebieskawą tkaniną.

Szczególnie ważnym elementem dzieła, w znacznej mierze warunkującym jego odbiór, jest wspomniane już ornamentalne tło. Nie jest ono jednorodne w charakterze. Na szarobrunatnobrązowym tle, wyróżniają się dwa nieregularne, centralnie usytuowane pasma. Z prawej chłodne, błękitno-białe z kolorowymi kołami i trójkątami w dolnej części, stanowiące tło dla młodej kobiety z dzieckiem, z lewej ciepłe, rdzawoczerwone z małymi kołami, wydobywające lekko przygarbioną postać starej kobiety. Na szarobrunatnobrązowej powierzchni, w górze od prawej i w dole pod stopami starszej kobiety, kładą się podłużne plamy czerni. Całość za postaciami gęsto zroszona jest drobnymi, białymi punktami. Tak istotna rola, jaka przypadła w udziale ornamentowi powoduje, iż Trzy etapy życia kobiety są pozbawione głębi. Zamiast przestrzeni kluczową rolę odgrywa ornamentalne w charakterze tło, uwypuklające postaci kobiet, wypychające je niejako na pierwszy plan i nadające im charakter istot tyleż rzeczywistych, konkretnych, co raczej archetypicznych, odnoszących się do ludzkości jako takiej.

Dzieło Klimta wpisuje się w wielosetletnią tradycję tworzenia wyobrażeń obrazujących bieg ludzkiego życia oraz przemijanie. Ten z oczywistych względów frapujący temat, dotyczący każdego człowieka, wzbudzający ciekawość, niepokój, a niekiedy wręcz strach, doskonale oddaje problemy oraz zagadnienia bliskie symbolistom. Secesyjna forma z kolei zapewnia swoistą ponadczasowość. Prymat ornamentalnej struktury, dekoracyjność, brak przestrzenności powodują, iż główny temat staje się w pełni uniwersalny, uniezależniony od historycznych bądź bieżących zdarzeń. Staje się rodzajem wizualnej refleksji natury filozoficznej, czy też raczej wizualnym bodźcem mającym rozbudzić w oglądającym przemyślenia dotyczące biegu ludzkiego życia, przemijania i śmierci.

Kamil Kopania

Bibliografia

Werner Hofmann, „Yes, Life is a Woman!’. Gustav Klimt and the Female Image of the Turn of the Century, Wien 2001

Tobias G. Natter, Gustav Klimt. Painting, Design, and Modern Life, London 2008

Tobias G. Natter, Klimt and the Women of Vienna’s Golden Age, 1900-1918, Munich-London-New York 2016

Susanna Partsch, Gustav Klimt. Zycie i twórczość, Warszawa 1998

Eva di Stefano, Gustav Klimt. Uwodzicielskie złoto, Warszawa 2009