Czarny kwadrat na białym tle, najbardziej rozpoznawalne dzieło Kazimierza Malewicza ( żyjącego w latach 1879–1935), uważany jest za pracę, która w istotnym stopniu wpłynęła zarówno na późniejszą refleksję teoretyczną na temat malarstwa (sztuki), jak też na praktykę artystyczną. O tym, jak istotna jest dla poszukiwań artystycznych kolejnych pokoleń twórców świadczy choćby fakt, jak wielu z nich odwołuje się do myśli i dzieła twórcy suprematyzmu. Wspomnijmy tylko prace amerykańskiego artysty Davida Diao, a na gruncie polskim realizacje Ewy Partum czy Zbigniewa Rogalskiego.

Kazimierz Malewicz właściwie Kazimir Severinovich Malevich urodził się w Kijowie w Imperium Rosyjskim. Był pierwszym z czternastu dzieci Ludwiki i Seweryna Malewiczów, z których tylko dziewięcioro dożyło dorosłości. Rodzice byli polakami, którzy w następstwie nieudanego powstania styczniowego w 1863 roku uciekli z dawnych wschodnich terenów Rzeczypospolitej. Rodzina często się przeprowadzała. Jego ojciec zarządzał cukrownią, więc Kazimierz większość dzieciństwa spędzał na wsiach współczesnej Ukrainy, pośród plantacji buraków cukrowych. Z racji pochodzenia i zamieszkania, Malewicz posługiwał się językiem polskim, rosyjskim i ukraińskim. Jego kontakt ze sztuką w dzieciństwie polegał na obcowaniu z rękodziełem ludowym, chłopskimi haftami, malowanymi ścianami i zdobionymi piecami. Od 1895 do 1896 roku uczył się rysunku w Kijowie. W 1904 r. Po śmierci ojca przeniósł się do Moskwy, gdzie rozpoczął studia w Moskiewskiej Szkole Malarstwa, Rzeźby i Architektury oraz praktykę w pracowni Fedora Rerberga.

Tworząc Czarny kwadrat na białym tle, a następnie Biały kwadrat na białym tle (1918, Museum of Modern Art, Nowy Jork) Malewicz dotarł tak do granic obrazowania, jak i granic własnej refleksji teoretycznej. Malując Czarny kwadrat na białym tle artysta dokonał ostatecznego zerwania z przedmiotowością w sztuce. Biały kwadrat na białym tle wyznaczał, w opinii Malewicza, kres możliwości malarstwa.

Korzenie Czarnego kwadratu na biały tle sięgają 1913 roku i okresu pracy Malewicza nad scenografią do opery futurystycznej Zwycięstwo nad słońcem, skomponowanej przez Michaiła Matiuszyna, rosyjskiego muzyka i teoretyka sztuki. W dekoracjach kurtyny pojawia się motyw czarnego czworokąta – dwóch zetkniętych ze sobą trójkątów. Obraz, będący przedmiotem niniejszej analizy, a ściślej jego pierwsza wersja, powstał w 1915 roku. Malewicz namalował go na wystawę 0,10 – Ostatnią Wystawę Futurystyczną, która miała miejsce w tymże roku w Petersburgu. Pokazał wówczas 34 obrazy, w tym także Czarne koło na białym tle. Należy też podkreślić fakt, iż obraz nie był idealnym kwadratem – jeden z boków był minimalnie, o jeden milimetr, krótszy. W kontekście zaś ogólnie przyjętego tytułu, jakim opatrywane jest dzieło, istotne jest, że Malewicz nie posługiwał się formułą Czarny kwadrat. Mówił o „czarnym czworoboku” lub „czarnym czworokącie”.

W tym miejscu wypada zatrzymać się nad kolejnymi wariantami Czarnego kwadratu, jakie namalował artysta. Płótno, będące pierwszą wersją ikonicznego dzieła Malewicza, bardzo szybko uległo zniszczeniu z powodu problemów natury technologicznej (pigmentu, spoiw, itp.). W przeciągu następnych piętnastu lat artysta wykonał trzy kolejne warianty obrazu: 1) w 1923 lub 1924 roku powstał czarny kwadrat na białym tle (106 x 106 cm), który stanowił jeden z elementów tryptyku – płótno znajdowało się między przedstawieniami czarnego koła i czarnego krzyża na białym tle (Galeria Tretiakowska, Moskwa); 2) w 1929 roku, po nieudanej próbie konserwacji oryginału, powstała trzecia wersja obrazu (80 x 80 cm, Muzeum Rosyjskie, Petersburg); 3) w 1993 roku odnaleziono kolejny wariant obrazu, który Malewicz stworzył najpewniej na początku lat 30. XX wieku (depozyt Ermitażu, Petersburg).

Wróćmy jednak do pierwszej wersji Czarnego kwadratu, tej pokazanej w 1915 roku w Petersburgu. W tym momencie nadmienić należy, iż wystawie towarzyszyła broszura Od kubizmu i futuryzmu do suprematyzmu, będąca wykładem myśli teoretycznej Malewicza, jego tak artystycznej, jak i społecznej utopii. Zatrzymajmy się też nad enigmatycznym tytułem wystawy: 0,10. Jak należałoby go rozumieć? Zero najpewniej odnosi się do punktu wyjściowego, początku nowej sztuki. Dziesięć to z kolei liczba artystów biorących udział w petersburskiej wystawie.

Czym dla Malewicza był kwadrat? Stanowił on prymarną figurę suprematyzmu. Od kwadratu wywodziły się kolejne formy, podstawowe elementy kompozycji suprematystycznych – koło, krzyż, prostokąt, linia prosta. Kwadrat miał dla artysty wymiar metafizyczny i symboliczny: odnosił się do najwyższego ładu, najwyższego porządku, był, jak pisał twórca „znakiem zwycięstwa człowieka nad chaosem natury”. Kompozycji suprematystycznych nie należy traktować jako prac mieszczących się wyłącznie w kategoriach abstrakcji geometrycznej. To nie tak, że przedstawiają one coś, co nie należy do świata rzeczy. Jak pisał Malewicz: „Nie wystawiłem ‘pustego kwadratu’, lecz wrażenie bezprzedmiotowości”. Kwadrat, bezprzedmiotowość, odwołuje się do świata duchowego, do głębokich refleksji natury metafizycznej, w końcu do absolutu. Dla artysty był on nową formą ikony. Zresztą na wystawie 0,10 w Petersburgu płótno z przedstawieniem czarnego czworokąta wyeksponowane było w sposób, w jaki w domach wiesza się ikony – pod sufitem, w rogu, na linii zetknięcia ścian.

Sformułowana przez Malewicza teoria suprematyzmu zakładała zerwanie wszelkich związków, które łączyły sztukę z rzeczywistością, narracją, przedmiotem. U podstaw refleksji twórcy Czarnego kwadratu na białym tle leżała teza o supremacji w sztuce „czystego odczucia”. Odczucie to odnosiło się przede wszystkim do percepcji, do wrażeń i uczuć doznawanych w trakcie bezpośredniego kontaktu z dziełem. Podobnie jak wiele awangardowych teorii artystycznych tak i Malewiczowski suprematyzm był teorią utopijną. Sam twórca wypowiadał się nie tylko na tematy związane ze sztuką, ale podejmował także wątek nowego społeczeństwa. Myśl społeczna i refleksja nad sztuką były w przypadku pism Malewicza sprzężone. Artysta sprzeciwiał się wszelkiemu utylitaryzmowi w sztuce, idei, że ma ona czemuś służyć. Jednakże zarówno w sztuce, jak i w działaniach artysty widział on określony cel: było nim poznanie duchowej wiedzy na temat rzeczywistości, swoiste dotarcie do absolutu.

Jak wspomnieliśmy wyżej, ze względu na problemy konserwatorskie, pierwsza wersja Czarnego kwadratu szybko zaczęła niszczeć. Obraz był wielokrotnie badany pod względem technologicznym, ostatnie istotne badania zakończyły się w 2015 roku, w stulecie powstania dzieła. Wówczas, w świetle promieniowania rentgenowskiego, badacze odkryli, że pod warstwą farby znajdują się dwie inne kompozycje, które określili jako „kubofuturystyczna” i „protosuprematyczna”, oraz tekst, którzy zdołali odczytać. Pod czarnym kwadratem dostrzegli frazę „Bitwa murzynów w ciemnej jaskini”. Jak sugerują znawcy dorobku Malewicza jest to najpewniej nawiązanie do działań francuskiego artysty Alphonse’a Allaisa. W 1882 roku Allais namalował czarny prostokąt ujęty w bogatą, barokową ramę, który opatrzył tytułem Bitwa murzynów w jaskini późną nocą. Odkrycia te są istotnie ciekawe z punktu widzenia historii samego obrazu, niewiele jednak zmieniają samą interpretację Czarnego kwadratu.

Jak wspomnieliśmy, malując, w 1918 roku, Biały kwadrat na białym tle, Malewicz doszedł do granicy malarstwa. To dokonanie było gestem niezwykle silnym. Zdawałoby się, że artysta osiągnął to, co zamierzał, do czego dążył i czemu zaprzedał swoją twórczość. Jakiego kolejnego kroku można by się spodziewać? Jednym z możliwych byłoby poniechanie działalności artystycznej, innym dalsze poszukiwania na polu „obrazowania” bezprzedmiotowości. Malewicz poszedł jednak inną drogą. Wrócił do figuratywności – malował portrety, autoportrety, postaci w pejzażu. Przedstawienia te nie były jednak utrzymane w manierze realistycznej – artysta ukazywał bowiem postaci „bez twarzy”, charakterystycznych rysów, znamion indywidualności. Malewicz, mający za sobą doświadczenia kubizmu, futuryzmu, aktywny w obrębie rodzącej się wówczas w Rosji awangardy, w późnych latach 20. i 30. zaczął tworzyć zgodnie z wytycznymi partii komunistycznej. Był urzędnikiem pracującym w licznych instytucjach kultury. Tak ogromna zmiana w postawie Malewicza często jest tłumaczona poprzez jego biografię, m.in. walkę z nowotworem i nieudany wyjazd na Zachód. Malewicz dotarł do Berlina, skąd został siłą sprowadzony do Rosji. Oskarżano go o szpiegostwo na rzecz Niemiec, osadzono w więzieniu, poddano izolacji. Życie Malewicza zostało wprzęgnięte w politykę, a sam artysta stał się ofiarą ideologii, skądinąd w znacznej mierze przez niego popieranej. W trakcie podróży na Zachód w 1927 roku, w drodze do Berlina, zatrzymał się w Warszawie. Tu też, w Hotelu Polonia, miała miejsce jego pierwsza wystawa zorganizowana poza granicami Rosji. Choć Malewicz nie dożył międzynarodowego triumfu suprematyzmu, to pomimo wszystkich prześladowań pozostał wierny „Czarnemu kwadratowi”. Kiedy zmarł jego studenci w jego domu, w Leningradzie, w dawnym mieszkaniu służbowym w GINHUK, przy jego łożu śmierci urządzili ostatnią w ZSSR wystawę malarstwa suprematystów, w której najważniejszym dziełem był „Czarny kwadrat”. Znalazł się on także na trumnie oraz na karawanie pogrzebowym. Ciało poddano kremacji w Moskwie.  Prochy pochowano we wsi Niemczynowka, gdzie stał dom jego drugiej żony. Grób zniknął w czasie wojny w latach 1941-1945.

Izabela Kopania

Bibliografia

: Andrzej Turowski, Między sztuką a komuną. Teksty awangardy rosyjskiej 1910–1932, Kraków 1998.

Gilles Néret, Kazimir Malevich 1878–1935 and Suprematism, Köln 2003.

Andrzej Turowski, Malewicz w Warszawie. Rekonstrukcje i symulacje, Kraków 2004.

Celebrating Suprematism. New Approaches to the Art of Kazimir Malevich, red. Christina Lodder, Leiden 2019.

Kwadrat jako symbol przewagi człowieka nad chaosem. Audycja z cyklu „Jest taki obraz” w Polskim Radio. O Czarnym kwadracie na białym tle i Białym kwadracie na białym tle mówi Grażyna Bastek. Audycja dostępna on-line:  https://www.polskieradio.pl/8/406/Artykul/581285,Kwadrat-jako-symbol-prz...

Khadija von Zinnenburg Carroll, Dina Gusejnova, Malevich’s Black Square under X-ray: A dialogue on race, revolution and art history, dyskusja w Royal Academy w Londynie, 2015. Zapis dyskusji dostępny on-line: http://www.thirdtext.org/malevich-blacksquare