Pałac Kryształowy w Londynie (pierwotnie Hyde Park, następnie przeniesiony do Sydenham), projekt: Joseph Paxton, wzniesiony w 1851 roku, zburzony w 1936 roku

W historii architektury europejskiej 19. stulecie kojarzy się przede wszystkim z dwiema, zdawałoby się przeciwstawnymi tendencjami. Z jednej strony jest to wiek neostylów, wielkiego powrotu do historii, odrodzenia i reinterpretacji gotyku, romanizmu, włoskiego i francuskiego renesansu. Z drugiej zaś to wiek postępu, dynamicznej industrializacji i nowych możliwości technologicznych, które znacznie zmieniły zarówno oblicze architektury, jak też metody pracy architektów i budowniczych. Na szeroką skalę zaczęto stosować żelazo (przy czym elementy żelazne często nie były dla widza widoczne), opracowano metodę wytwarzania żelbetu, betonu zbrojonego, konstrukcji stalowej i szyb – wielkich, cienkich tafli, które wstawiano do światła otworu okiennego.

Korzenie owego „materiałowego” przewrotu w architekturze tkwią jeszcze w 2. połowie XVIII stulecia. Wówczas to w Anglii pracowano nad żeliwem, stopem żelaza i węgla, udoskonalano technikę jego wyrobu, a w ostatniej ćwierci wieku zastosowano jako podstawę konstrukcji mostu. Nierzadko te nowe materiały pozwalały na wznoszenie budowli stylistycznie odnoszących się do przeszłości. Żeliwo pojawia się bowiem w architekturze Opery Paryskiej, „zbroi” konstrukcję Biblioteki św. Genowefy w Paryżu i paryskiego Panteonu, odnajdujemy je także w Pawilonie Królewskim w Brighton. Jednakże liczni architekci operujący neostylami, jak choćby Charles Garnier (projektant Opery Paryskiej), traktowali żelazo w kategoriach czysto użytkowych, upatrując prawdziwych znamion architektury przede wszystkim w kamieniu. Takie podejście stopniowo ulegało zmianie, a w żelazie i szkle zaczęto upatrywać także wartości estetycznych.      

Coraz śmielsze i technologicznie bardziej zaawansowane zastosowanie w architekturze nowych materiałów – żeliwa, szkła i stali – zaczyna przynosić spektakularne efekty około połowy 19. wieku. Ta rewolucja w pierwszej kolejności dokonuje się w architekturze ogrodowej: konstrukcji szklarni, palmiarni, oranżerii. W latach 40. powstaje przeszklona, oparta o żelazną konstrukcję Palmiarnia w Ogrodzie Botanicznym w Kew pod Londynem, a także Wielka Szklarnia w Chastworth (hrabstwo Devonshire). Cztery dekady później, w związku z organizacją Wystawy Światowej w Paryżu w 1889 roku, Gustave Eiffel, wraz z zespołem architektów buduje trzystumetrową stalową wieżę, znaną dzisiaj jako Wieża Eiffela. Ażurowa konstrukcja z kutego żelaza jest do dziś jednym z niekwestionowanych symboli Paryża. W międzyczasie, w Anglii, powstaje inna wyjątkowa budowla. Na jej wzniesienie potrzeba było mniej niż pół roku. Mowa o Pałacu Kryształowym wybudowanym w Hyde Parku w Londynie, w 1851 roku, w związku z organizowaną tam wówczas Wielką Wystawą. Pałac Kryształowy to widowiskowa apologia techniki i nowych możliwości, symboliczne miejsce zamykające w sobie wytwory i osobliwości całego świata, to w końcu obiekt będący najdoskonalszą wizualizacją imperium, podboju świata oraz panowania nad jego materialnymi i kulturowymi przejawami.

Ogłaszając w 1850 roku konkurs na pawilon wystawienniczy, Komitet Budowy określił kilka warunków, które musiał spełnić projekt: miała to być struktura tymczasowa, tania i taka, którą można będzie wznieść w zaledwie kilka miesięcy. W odpowiedzi na konkurs nadesłano ponad dwieście propozycji. Komisja odrzuciła wszystkie – w tym projekt Richarda Turnera, „architekta” Palmiarni w Ogrodzie Botanicznym w Kew. Zwycięski projekt pojawił się nieco później i został przedstawiony przez Josepha Paxtona, ogrodnika o ugruntowanej renomie i projektanta budynków ogrodowych, znanego głównie dzięki pracom zrealizowanym dla Williama Cavendisha, diuka Devonshire, w ogrodach Chastworth. Projektując Pałac Kryształowy Paxton miał za sobą wiele doświadczeń: interesowała go konstrukcja szklarni o dużych rozmiarach, wykorzystywał prefabrykaty – gotowe do wykorzystania tafle szkła, płyty laminowane i żeliwo. Zasada projektowania opierała się na operowaniu modułami – wielokrotnie powtarzanymi strukturami zbudowanymi z elementów o standardowych wymiarach. Taki sposób myślenia o formie budynku – kształtowanie jej za pomocą dostępnych elementów gotowych – pozwalał na znaczne zredukowanie zarówno nakładów finansowych niezbędnych do jego realizacji, jak też czasu potrzebnego na przeprowadzenie wszystkich prac.

Aby uzmysłowić sobie charakter Pałacu Kryształowego wyobraźmy sobie ogromną oranżerię: wielki, lekki budynek ze szkła poprzecinany poziomymi i pionowymi liniami. Pałac Kryształowy jest założony na planie wydłużonego prostokąta. To dwupiętrowa hala o pięciu nawach. W części centralnej hala jest przecięta prostopadłą do niej strukturą, również na planie prostokąta, podzieloną na trzy nawy. Środkowa z tychże naw jest wyższa od dwóch bocznych.  W swym zasadniczym zrębie plan Pałacu przypomina założenie średniowiecznych katedr – z wielką nawą i przecinającym ją transeptem, czyli nawą poprzeczną. Główna przestrzeń wystawiennicza nakryta jest płaskim dachem. Przecinająca ją, trójdzielna nawa poprzeczna, w najwyższej części centralnej została zwieńczona wysokim sklepieniem beczkowym (kolebkowym), mającym kształt połowy walca przeciętego wzdłuż. Dwie niższe nawy transeptu przykryto płaskim dachem. Konstrukcja budynku oparta jest na żeliwnych słupach i belkach, na które spływają żebra kolebkowego sklepienia transeptu i na których spoczywa sklepienie dachu hali.

Badacze architektury są zgodni, że Pałac Kryształowy to najbardziej znacząca konstrukcja architektoniczna połowy 19. stulecia: największy budynek publiczny wzniesiony z żelaza i szkła, pierwszy, w którym na tak ogromną skalę wykorzystano gotowe, zestandaryzowane, produkowane masowo i transportowane na miejsce budowy elementy. Lekkość wykorzystanych materiałów pozwoliła przede wszystkim na wzniesienie budowli o imponujących rozmiarach: hali głównej długiej na 564 metrów i wysokiej na ponad 30 metrów, z kolebkowo przekrytą przestrzenią transeptu wysoką na ponad 50 metrów. Pałac Kryształowy jest jednak budowlą istotną nie tylko w kontekście techniki. Wykorzystane w konstrukcji szkło i żelazo zapewniały odwiedzającym zupełnie nowe doświadczenie przestrzeni i estetyki. Już same elementy konstrukcji, układające się w szereg siatek, plecionek i krzyżujących się żeber, widocznych we wnętrzu i podtrzymujących dach jak też loggie i balkony drugiego poziomu galerii wystawienniczych, stanowiły o dekoracyjnym wydźwięku industrialnej struktury. Dodatkowo elementy żeliwne nie były prostymi słupkami czy dźwigarami, ale miały formę kolumienek z bazami i kapitelami. Patrząc od zewnątrz – każdy moduł (szyba wprawiona między dwa słupki żelaza) potraktowany został jak dekoracyjne okno: słupki połączono półkoliście zamkniętym łukiem, nad którym znajdowały się dwie poziome belki, między którymi umieszczono okrągły otwór. Otwory te spełniały także swą funkcję konstrukcyjną – stanowiły wyloty systemu wentylacji. Zarówno kalenica (linia szczytowa) półkolistego zwieńczenia transeptu, jak i krawędzie dachów przykrywających poszczególne nawy hali głównej, były dekorowane elementami zbliżonymi w kształcie do liści lub delikatnie potraktowanych blanek („zębowatego” zwieńczenia murów obronnych lub baszt). Elementy konstrukcyjne swobodnie nawiązywały więc do form oraz ornamentów gotyckich i renesansowych. Dodatkowo wnętrze Pałacu było bardzo kolorowe: metalowe elementy konstrukcji zostały pomalowane na kolor biały, żółty, niebieski i czerwony, a nad projektem owej polichromii sprawował pieczę architekt Owen Jones, jeden z największych teoretyków ornamentu w 19.-wiecznej Europie.

Pałac Kryształowy budził wśród współczesnych tyleż zachwytu, co i wątpliwości. Krytycy dzieła Paxtona pytali, czy aby na pewno strukturę tę należy traktować w kategoriach architektury. Czy aby na pewno odpowiada ona Witruwiańskiej wizji idealnego budynku, którym rządzą zasady firmitas (trwałość), utilitas (użyteczność) i venustas (piękno). W prasie z epoki znajdziemy mnóstwo porównań do stajni, szopy i płaskiej hali. W czasie trwania Wielkiej Wystawy Pałac Kryształowy był jedną z największych atrakcji Londynu. Do Hyde Parku przybywano nie tylko po to, by obejrzeć wyroby ze wszystkich zakątków świata: z Azji, Ameryki, Afryki, licznych krajów Europy, ale także by zobaczyć imponujące osiągnięcie techniki, zachwycające ogromem, świetlistością i lekkością. W swym pierwotnym miejscu, londyńskim Hyde Parku, Pałac przetrwał sześć miesięcy. Został przeniesiony do innej części miasta, Sydenham, gdzie wzniesiono go na nowo, w nieco innej formie: czyniąc większym i jeszcze bogatszym. 

Izabela Kopania

Bibliografia

J. R. Piggott, Palace of the People. The Crystal Palace at Sydenham 1854–1936, London 2004.

J. W. Stamper, London’s Crystal Palace and Its Decorative Iron Construction, w: Function and Fantasy. Iron Architecture in the Long Nineteenth Century, red. P. Dobraszczyk & P. Sealy, London 2016, s. 25-47.