Nolde siedział przy biurku. Był rozgorączkowany. Jego oczy nerwowo biegały po kartce papieru, a usta powtarzały szeptem słowa pisanego właśnie listu. Artysta był wzburzony, a na jego twarzy malowało się niezrozumienie. Dręczyło go pytanie: Dlaczego on, członek Pruskiej Akademii Nauk, wierny ideom Rzeszy Niemieckiej, orędownik czystości i wielkości sztuki germańskiej został zaliczony w poczet twórców uważanych za przedstawicieli tzw. sztuki zdegradowanej? W istocie, był to wielki cios dla Emila Nolde, który jeszcze kilka lat temu w listopadzie 1933 r. wraz z rzeźbiarzem Ernstem Barlachem został zaproszony przez Ministra Propagandy – Joseph’a Goebbelsa do otwarcia Izby Kultury Rzeszy. Po dojściu Hitlera do władzy Nolde wstąpił do NSDAP. Nie krył entuzjazmu z odrodzenia ducha niemieckiego i otwarcie głosił antysemityzm.  Mimo to nowe, nazistowskie Niemcy nie zaakceptowały jego twórczości. 20 listopada 1941 r. Izba Sztuk Wizualnych Rzeszy poinformowała Nolde, że prace przekazane przez niego do oceny zostały skonfiskowane i przypomniała o jego przyszłym obowiązku każdorazowego oddania dzieł Izbie do weryfikacji zanim zostaną sprzedane lub zaprezentowane publicznie. Był to olbrzymi zawód dla artysty, który jednak do końca pozostał wierny ideom III Rzeszy.

Emil Nolde właściwie Hans Emil Hansen uważany za jednego z czołowych przedstawicieli ekspresjonizmu niemieckiego jest artystą, który do dziś cieszy się niejednoznaczną oceną. Z jednej strony protestant, człowiek uduchowiony, kosmopolita otwarty na inne kultury, z drugiej członek nazistowskiej partii, antysemita i zagorzały nacjonalista.

Hans Emil Hansen urodził się 7 sierpnia 1867 r. w Nolde – przygranicznym miasteczku w Północnym Szlezwiku. Od dziecka przejawiał talent manualny, dlatego też w wieku siedemnastu lat rozpoczął praktykę, jako rzeźbiarz i rysownik w fabryce mebli i szkole snycerskiej Sauermann we Flensburgu. Następnie pracował w różnych fabrykach mebli, m.in. w Monachium, Karlsruhe i Berlinie. W 1892 r. objął posadę nauczyciela rysunku przemysłowego i zdobniczego w muzeum handlu w Sankt Gallen, które piastował do 1898 r. W okresie tym powstały pierwsze akwarele i rysunki, którymi były głównie pejzaże. Na kanwie tych studiów w 1894 roku stworzył serię groteskowych przedstawień szczytów gór, jako postaci mitycznych, które wydrukował w dużych nakładach w formie pocztówek. Finansowy sukces tego przedsięwzięcia pozwolił mu odejść z pracy i zostać niezależnym malarzem. Nolde porzucił pracę w Sankt Gallen, aby zrealizować swoje marzenie. Jako dziecko uwielbiał malować i rysować, ale w momencie rozpoczęcia nowej kariery miał już 31 lat.

Pomimo złożonej w 1898 roku aplikacji do Monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych został odrzucony przez komisję. Niezrażony tym Nolde następne trzy lata spędził na prywatnych lekcjach malarstwa i samodzielnych studiach z natury, odwiedzając Paryż i zapoznając się ze współczesną sztuką impresjonistów, która była wówczas popularna.

Po powrocie z Francji w 1901 roku artysta spędził lato w wiosce rybackiej Lild Strand na północnym wybrzeżu Jutlandii. Stworzył tam serię fantastycznych pejzaży przedstawiających m.in. plażowiczów oraz przedziwne ujęcia morza. W pracach tych dostrzegalny jest wpływ sztuki impresjonistów zwłaszcza w studiach nad światłem i próbach uchwycenia ulotnych zjawisk pogodowych. W początkowej fazie twórczości Nolde czerpie z twórczości niemieckich mistrzów takich jak neoromantyczny malarz Arnold Bocklin, który ma na niego wielki wpływ. Ale po okresie spędzonym w Paryżu widoczne stają się wpływy sztuki francuskiej. Uznaje on szczególnie Maneta i Degasa. Szczególną estymą darzy także Gauguina i Van Gogha, których dzieła są najbliższe jego wizji twórczej zwłaszcza pod względem operowania dużą plamą barwną i odważnego zestawiania kolorów. Choć paleta barw w morskiej serii prac Noldego jest jeszcze dość stonowana, gdzieniegdzie widać już śmielsze zestawienia kolorów. Artysta odchodzi także coraz bardziej od realistycznego przedstawiania rzeczywistości wprowadzając deformacje i uproszczenia form za pomocą dużych plam barwnych.

W tym czasie artysta prowadził ożywioną korespondencję z młodą duńską aktorką Adą Vilstrup, z którą ożenił się w lutym 1902 r. Po ślubie zrezygnował z nazwiska Hansen i przyjął imię swojego miejsca urodzenia – Nolde. Para początkowo mieszkała w Berlinie, spędzając letnie tygodnie w Jutlandii. W stolicy Nolde poznał kolekcjonera i mecenasa sztuki Gustava Schieflera i artystę Karla Schmidt-Rottluffa. Obaj promowali jego twórczość w późniejszym życiu. Pierwsza dekada XX wieku stanowiła znaczący okres w rozwoju artystycznym Emila Nolde. Charakteryzowała go znaczna dynamika twórcza, intensywne poszukiwanie i dochodzenie do własnego stylu. Artysta przeszedł drogę od realistycznych, fantastycznych przedstawień inspirowanych symbolizmem i neoromantyzmem poprzez impresjonizm i postimpresjonizm do sztuki modernistycznej. Celem Noldego, było bowiem tworzenie dzieł nowoczesnych, zgodnych z duchem czasu. Zmiana nazwiska była symbolicznym aktem przeistoczenia się w artystę. Wydawało się, że spełnienie swych oczekiwań artystycznych odnalazł wśród niemieckiej bohemy w Dreźnie. W 1906 roku przystąpił do grupy artystycznej „Die Brücke” („Most”). Artyści Ci tworzący głównie w nurcie ekspresjonizmu postawili sobie za cel odrzucenie dominującego tradycyjnego stylu akademickiego i znalezienie nowego sposobu ekspresji artystycznej, który stanowiłby pomost między przeszłością a teraźniejszością.  Według założeń grupy nowa sztuka miała opierać się na nowoczesnych sposobach wyrazu bazujących głównie na emocjach i przeżyciach. Forma dzieł nie powinna była jednak odbiegać zbyt daleko w stronę całkowitej abstrakcji, której członkowie grupy nie uważali. Działając w „Die Brücke” Nolde poznał czołowych przedstawicieli ekspresjonizmu, m.in. Edvarda Muncha. Twórczość tego norweskiego malarza i grafika stanowiła wzór do naśladowania dla Noldego. Prace Muncha, niezwykle nowatorskie pod względem formy i kolorystyki, silnie oddziałały na twórczość artysty. Munch łącząc subtelność secesyjnej linii z niekonwencjonalnym zestawieniem barw oraz wykorzystaniem większych plam barwnych stworzył podwaliny zupełnie nowego malarstwa. Swe osiągnięcia rozwinął także w formie kolorowych grafik. Niezwykła ekspresja tych prac oraz bogata symbolika w nich zawarta stały się bezpośrednim odniesieniem dla wielu artystów modernizmu, w tym Noldego.

Rok 1906 był punktem zwrotnym dla Emila Nolde, kiedy przeszedł od impresjonistycznego stylu do przedstawiania tematów religijnych, które były silnie nacechowane emocjami, charakteryzowały się użyciem jasnych kolorów i znaczną płaszczyznowością ujęcia przedstawienia. Tematy religijne pojawiły się w twórczości Noldego wkrótce po wyzdrowieniu z powodu ciężkiego zatrucia pokarmowego, które prawie go zabiło. Prace te są powszechnie uważane za najbardziej doniosłe. Wybitnym przykładem jest tu „Ostatnia Wieczerza” z 1909 roku. Odważne ukazanie Chrystusa w tym dziele doprowadziło niektórych do spekulacji, że Nolde utożsamił się z Nim. Powrót do życia z doświadczenia bliskiego śmierci porównywalny miał tu być do zmartwychwstania. Po 1911 r. prace artysty stały się ciemniejsze i bardziej złowieszcze niż poprzednie. Mistyczny okres twórczości Emila Nolde został dodatkowo wzbogacony poprzez jego zainteresowanie ludycznością i kulturami pozaeuropejskimi.

Otwarcie na sztukę tradycyjną czy też prymitywną nastąpiło wraz z XIX wiecznym kolonializmem. W rezultacie w początkach XX wieku rozległe tereny Afryki, Azji czy Ameryki prawie w całości zostały podzielone i podporządkowane kilku państwom europejskim. Kolonializm, jako zderzenie kultur odgrywał istotną rolę w kształtowaniu światopoglądu krajów zachodnich. Wierzenia religijne, mity, obrzędowość czy sztuka stały się inspiracją dla europejczyków. Można powiedzieć, że był to swego rodzaju ratunek dla kultury europejskiej, która od wieków rozwijała się na kanwie klasycznej kultury antyku i religii chrześcijańskiej. Symbole i odniesienia, które krążyły wokół tych dwóch dominant zaczęły być niewystarczające. Kultury pozaeuropejskie tak dalece odmienne i obce wniosły nową pulę znaczeń i symboli do tradycji europejskiej. Otwarcie na inne kultury poszerzyło zasób środków wyrazu, jakimi wypowiadali się twórcy kultury.

Nolde, który sam brał udział w cesarskiej wyprawie do Nowej Gwinei w latach 1913- 1914, nie tylko entuzjastycznie zbierał egzotyczne przedmioty, ale do 1929 r. przetwarzał w swych dziełach motywy lalek i masek w serię wyrazistych martwych natur i piorunujących postaci w wyobrażonych przestrzeniach. Podobnie jak twórców zrzeszonych w monachijskim „Der Blaue Reiter” czy drezdeńskim „Die Brücke” fascynowała go egzotyczna siła Afryki, Ameryki Środkowej i Azji Południowo-Wschodniej. Wielokrotnie odwiedzał także berlińskie Muzeum Etnologii, gdzie w latach 1910–1912 wykonał liczne szkice z obiektów zagranicznych.

W tym nurcie twórczym powstał obraz „Maski”. Został namalowany w 1911 roku jako odzwierciedlenie rosnącego zainteresowania artysty kulturami pozaeuropejskimi. Dzieło to należące do serii martwych natur inspirowanych sztuką tradycyjną i obrzędowością różnych kultur jest wybitnym osiągnięciem ekspresjonizmu Noldego. Studiując maski w berlińskim Muzeum Etnologii, Nolde był w stanie uchwycić różnorodne kultury na jednym płótnie - maski karnawałowe, maski afrykańskie czy też skurczoną głowę Indian Yoruna z Brazylii.

W wielu kulturach maski pełniły rozmaite znaczące funkcje. Głównie związane były z obrzędowością, świętami i magią. Używane były przez magów i szamanów, którzy za ich pośrednictwem wcielali się w istoty mityczne lub pozaziemskie. Ponadto używane były w obrzędach przejścia, takich jak inicjacje związane ze zmianą statusu społecznego oraz w rytuałach, w czasie których wybrani członkowie społeczności plemiennej odgrywali przypisane im role bohaterów mitów. W kulturach Azji, Afryki czy Ameryki Południowej maski używane były także przez wojowników pełniąc nie tylko funkcje praktyczną jako osłonę twarzy, ale również psychologiczną – wywierając strach na przeciwniku. Maski z ich zdolnością do przekazywania szeregu emocji, zajmowały także wyjątkowe miejsce w Europie. Prócz wymienionych już funkcji obrzędowych i świątecznych używane były podczas przedstawień teatralnych. W Starożytnej Grecji maska była podstawowym elementem stroju każdego aktora. Dawała ona widzom wskazówkę dotyczącą przedstawianej przez aktora postaci. Dzięki maskom możliwe było odgrywanie wielu ról przez jedną osobę, bowiem zmiana roli odbywała się poprzez zmianę masek. Magiczny wymiar maski znajduje swoje odbicie w obyczajowości – w epoce klasycznej, po skończonych przedstawieniach, maski ofiarowywano w pobliskiej świątyni.

Na gruncie sztuki europejskiej punktem odniesienia dla Emila Nolde w stworzeniu obrazu „Maski” było postimpresjonistyczne dzieło Jamesa Ensora „Portret artysty otoczonego maskami” (1899), z którym wydaje się on polemizować. Obraz ten ukazuje artystę otoczonego maskami lub też tłumem w maskach. Maski te o podobnej groteskowej naturze tworzą tło dla postaci asysty, który zdaje się być zawieszony pośród nich. Być może w tworzeniu tego dzieła Ensor inspirował się maskami, które znajdowały się w sklepie z pamiątkami jego ojca. Obraz Ensora jest nasycony głębokim sceptycyzmem wobec świata. Daje on wyraz swej nieufności do wszystkiego, co go otacza. Ensor w swym dziele zadaje pytanie o prawdę i sens rzeczywistości.

Nolde przejmuje te motywy i rozwija je dalej. W „Maskach” nie ma postaci ludzkiej, która mogłaby podpowiadać widzowi jego interpretację lub z którą mógłby się on identyfikować. Z trwającymi bez wzruszenia, ale wyraźnie wyrażonymi emocjami, maski jako przedmiot posiadają niezwykle dużą siłę wyrazu. Przez całe życie człowiek przybiera rozmaite maski – maskę dziecka, dorosłego, starca. Następnie maskę robotnika, urzędnika czy artysty. Nasze maski prócz społecznego mają także podłoże emocjonalne. I tak w zależności od tego, co nas spotyka życie nakłada na nas maskę radości lub smutku. Maska prócz tego, iż jest symbolem roli rzeczywistej daje wreszcie możliwość wejścia w rolę. Kiedy zakładamy maskę zakrywamy swoje prawdziwe oblicze innym – obcym, odmiennym. Maska jest więc symbolem dwulicowości, chęci ukrycia swoich prawdziwych zamiarów, swojego prawdziwego "ja". Ze swoim charakterem fasadowości jest zawsze fałszem służącym spełnieniu określonego celu. Jednocześnie może kojarzyć się także z ulotnością, tymczasowością, przemijaniem. W pewnym momencie maska zostanie zdjęta lub zamieniona na inną. Jaką rolę nadał więc maskom Emil Nolde w swoim dziele? Czy w kompozycji tej martwej natury zawarł on jakieś przesłanie? W jaki sposób wykorzystał artysta bogate znaczenie i siłę wyrazu tych przedmiotów? Przypatrzmy się im.

Pięć kolorowych, groteskowych masek wiszących swobodnie na żółtych sznurkach. Ciemne, zielonkawo-niebieskie tło stanowi silny kontrast z bogatymi, żółtymi, czerwonymi i pomarańczowymi kolorami masek. Wszystkie maski prócz pierwszej od lewej strony obrazu widoczne są en face. Z kolei druga w kolejności maska zawieszona jest do góry nogami. Kompozycja obrazu wydaje się być dość swobodna i przypadkowa. Nie jest ona podporządkowana żadnej osi symetrii. Maski układają się raczej wzdłuż krzywej, którą moglibyśmy poprowadzić od lewego dolnego narożnika, następnie blisko środka obrazu po górną jego krawędź, następnie w dół i znów do góry aż do górnego prawego rogu. Układ namalowanych przedmiotów jest dość harmonijny. Trzy maski od lewej strony, zajmujące większą część górnej i środkowej przestrzeni obrazu oddzielone są od dwóch pozostałych, już nietworzących tak zwartej grupy i umieszczonych jedna pod drugą. Dodatkowo maska w prawym dolnym rogu oddziela grupę trzech masek od pozostałej części obrazu sznurkiem, na którym została zawieszona. Czy taki układ kompozycji dzieła Noldego jest przypadkowy? Wydaje się, że artysta zawarł w maskach symbolikę życia ludzkiego. Grupa trzech masek symbolizuje życie doczesne współczesnego człowieka, którego przytłaczają dychotomiczne siły takie jak dobro i zło, przeszłość i przyszłość, radość i smutek. Z tego też powodu przedstawiona przez artystę środkowa maska wydaje się być ściskana przez dwie znajdujące się po bokach. Nie dość, że wisi do góry nogami to jej mimika wskazuje na krzyk w akcie rozpaczy.  Kierunek ku dołowi nie jest przypadkowy. Otóż jaka nie byłaby przyszłość jej koniec jest zawsze jeden. Dlatego też następna w kolejności jest przerażająca maska symbolizująca śmierć. Jej trupi wygląd przywodzi na myśl rozkładające się ciało. Dramatyzm podkreślają ciemne oczodoły i wyszczerzone w śmiertelnym grymasie zęby. Z czoła opadają rzadkie kosmyki włosów. Jednakże malarz nie kończy swej narracji maską śmierci. Kontemplując koniec ludzkiego żywota w prawym górnym rogu najmniej widoczna, jakby nieco w oddali, daje się spostrzec ostatnia, piąta maska – maska starca, demiurga. Jej wyraz jest poważny, stateczny a kolorystyka stonowana. Biało-siwa, długa broda kontrastuje z resztą przedstawienia. Co może ona oznaczać? Być może artysta chciał w ten sposób wyrazić nadzieję na to, iż śmierć nie oznacza końca. Że gdzieś istnieje ukryta i niedostępna dla człowieka siła lub istota, która wykracza poza ramy ludzkiej egzystencji. Obserwator życia i Rozum Świata. Żółta nić, na której zawieszona jest maska śmierci stanowi nieprzekraczalną granicę pomiędzy życiem a transcendencją. Teraz całość kompozycji Noldego staje się zrozumiała. Prawda, mądrość, najwyższa wartość, tajemnica istnienia jest dla nas niedostępna, skryta za zasłoną doczesnego życia. Dopiero śmierć zdaje się otwierać ku niej drogę. Tak oto poprzez maski – rekwizyty rytuałów – Nolde obrazuje największy rytuał przejścia jakim jest życie ludzkie kończące się inicjacją w sferę nieuświadomioną, śmierci.

Obraz ten w pewnym sensie odzwierciedla złożone i pełne dychotomii życie samego artysty, który cudem uniknął przedwczesnej śmierci, przeżył dwie wojny światowe oraz borykał się z przeciwnościami losu i własnymi wewnętrznymi sprzecznościami. Czy dane mu zostało przekroczyć granice światów i ujrzeć maskę demiurga?

W 1937 roku skonfiskowano ponad tysiąc prac Noldego znajdujących się w niemieckich muzeach. Na wystawie poświęconej „Sztuce zdegenerowanej” Nolde był jednym z najbardziej eksponowanych artystów. Jego obrazy były prezentowane jako przykłady sztuki dekadenckiej. Na podstawie wydanego werdyktu „Komisji ds. oceny gorszych wytworów artystycznych” Izby Rzeszy w sierpniu 1941 r. Nolde został wykluczony z „Izby Sztuk Wizualnych Rzeszy” i zakazano mu działalności zawodowej.

W sierpniu 1946 r. Komitet denazyfikacyjny w Kilonii uniewinnił Noldego pomimo jego przynależności do partii. Główną przesłanką dla tej decyzji była jego sztuka, która została odrzucona przez nazistów jako sprzeczna z ideami narodowego socjalizmu.

Po wojnie Nolde stworzył ponad 100 obrazów i niezliczone akwarele. Otrzymał też wiele nagród i wyróżnień, w tym medal im. Stefana Lochnera miasta Kolonii, Print Prize XXVL Biennale w Wenecji  i najwyższe odznaczenie francuskie - order „Pour le mérite”.

Emil Nolde zmarł 13 kwietnia 1956 roku w Seebüll. Został pochowany w mauzoleum znajdującym się w pobliżu swej posiadłości. Przed śmiercią w testamencie Nolde przekazał instrukcje dotyczące zamysłu utworzenia przyszłej fundacji. „Fundacja Ady i Emila Nolde w Seebüll” została prawnie uznana na mocy prawa cywilnego w dniu 12 czerwca 1956 r. Fundacja ma za zadanie zarządzać rozległą posiadłością Seebüll, zachować prace artysty dla potomności i rozpowszechniać je na całym świecie. Pierwsza doroczna wystawa w domu Nolde została otwarta rok po śmierci artysty, w 1957 roku.

Szymon Swoboda

Bibliografia

Ulrich Bischoff , Munch, Wraszawa-Niemcy 1999

Piotr Kowalski, Leksykon Znaki Świata. Omen Przesąd Znaczenie, Warszawa 1998

Stanisław Stopczyk, Ekspresjonizm, Warszawa 1987

Wojciech Włodarczyk (red.), Sztuka Świata, Tom 9, Warszawa 1996

Praca zbiorowa (katalog), Emil Nolde : akwarele i grafiki, Kraków 1998

https://lente-magazyn.com/o-greckich-maskach-teatralnych/

https://www.nolde-stiftung.de/en/