Natalia Goncharova (1881–1962) była jedną z najbardziej radykalnych, samodzielnych i wszechstronnych artystek rosyjskiej awangardy. W 1913 roku, w Moskwie, gdy miała zaledwie 32 lata, odbyła się jej pierwsza wystawa retrospektywna. Zaprezentowano na niej ponad 800 prac artystki, wypowiadającej się w różnych mediach, podejmującej różnorodną tematykę, swobodnie poruszającej się w różnych stylistykach i czerpiącej inspiracje z wielu obszarów kultury. Wówczas jej pozycja była już ugruntowana, tak w rosyjskim, jak i w europejskim świecie sztuki. Jej kariera rozwijała się w sposób wyjątkowy, odmiennie od karier wielu kobiet-artystek długo pracujących na sukces i często tworzących w tle kolegów bądź partnerów-artystów. Goncharova, przez całe życie pozostająca w związku z Michaiłem Łarionowem, była pierwszą kobietą-liderką ruchu awangardowego, której dorobek budził niekwestionowane uznanie. Wspomniana wyżej wystawa jej prac była pierwszą w Moskwie i Petersburgu wystawą indywidualną, na której prezentowano prace kobiety-artystki.

                  Międzynarodową popularność i rozpoznawalność Goncharova zawdzięcza współpracy z Siergiejem Diagilewem, założycielem i dyrektorem artystycznym Ballets Russes (Baletów Rosyjskich), wędrownego zespołu baletowego działającego w latach 1909–1929. W 1914 roku artystka, na zlecenie Diagilewa, opracowała scenografię, a także kostiumy, do baletu Złoty kogucik, zrealizowanego w oparciu o trzyaktową operę o tym samym tytule, skomponowaną przez Mikołaja Rimskiego-Korsakowa. Libretto opery bazowało na Bajce o złotym koguciku Aleksandra Puszkina (1834 rok). Utwór Korsakowa obnażał stosunki społeczno-polityczne panujące w ówczesnej Rosji – autokratyzm, imperializm i zawirowania wojny rosyjsko-japońskiej. W Rosji był wielokrotnie cenzurowany.

                  Opowieść Złoty kogucik jest osadzona w Azerbejdżanie. Król (car) Dodon otrzymuje od astrologa złotego koguta, który ma czuwać nad dobrobytem i bezpieczeństwem królestwa. W zamian za koguta król obiecuje przekazać astrologowi każdy dar, o który ten poprosi. Dwukrotnie ostrzeżony o niebezpieczeństwie król najpierw posyła na wojnę swoich dwóch synów, potem udaje się na pole bitwy sam, by odkryć, że obydwaj królewicze zginęli. Tam też przechodzi obok namiotu królowej Szemachy (Szemacha to miasto w Azerbejdżanie), w której zakochuje się i z którą wraca do swojego królestwa. W tym samym momencie astrolog upomina się o obiecany dar, wskazując na ukochaną króla jako swój wybór. Król odmawia i zabija astrologa. Nieoczekiwanie, na króla spada kogut, uderzając go w głowę i pozbawiając życia. Kogut i królowa w cudowny sposób znikają, a astrolog powraca dożycia, by objaśnić widzom morał płynący z bajki.

                  Goncharova stworzyła kompleksową oprawę plastyczną przedstawienia, a charakter libretta, mającego znamiona opowieści ludowej pozwolił artystce na sięgnięcie po eksplorowany już przez nią świat wyobrażeń, motywów i tradycji związanych z rosyjskim ludem. Goncharova dorastała na wsi, w odległej prowincji Tuła, tak więc świat chłopskich zwyczajów, strojów i przedmiotów był jej dobrze znany. Na potrzeby baletu Diagilewa artystka wykreowała fantastyczną, pełną kolorów scenerię, w której barwna ludowość przeplata się z malowniczością kultury prawosławnej, bizantyjskim splendorem i magią Orientu. „Rosyjskie” miasta są tu zbudowane z domów-pałaców nakrytych kopułami o cebulastym kształcie, dachami przypominającymi korony, stożkowymi zwieńczeniami wież, pomalowanymi w wielobarwne, pomarańczowo-niebieskie pasy, zakończonymi iglicami przypominającymi berła. Ściany budynków pomalowane są w barwne motywy roślinne, stylizowane kwiaty i liście mieniące się odcieniami żółci, zieleni, czerwieni, złota i błękitu.

                  Scena Złotego kogucika była wypełniona postaciami bojarów (możnych właścicieli ziemskich), chłopów i chłopek w stylizowanych strojach nawiązujących do wiejskiego folkloru. Kobiety noszą długie spódnice, białe bluzki o bufiastych ramionach, barwne chusty lub czepce, korale. Kostiumy pełne są bajkowego przepychu, zdobione ornamentami stylizowanymi na ludowe, kwiatami, pasami. Zatrzymajmy się nad jednym z rysunków przedstawiających gospodynię. Wyobraźmy sobie kobietę o zaróżowionych policzkach. Na głowie ma czerwony czepiec w kształcie kwiatu-dzwonka, ozdobiony żółtymi motywami roślinnymi. Ubrana jest w czerwoną bluzkę ozdobioną motywami żółtych liści przypominających płomienie ognia. Spódnica, którą ma na sobie kobieta, jest bardzo dekoracyjna, złożona jakby z trzech nakładających się na siebie falban. Czerwony materiał udekorowany jest żółtymi kwiatami osadzonymi na granatowych łodygach z liśćmi. Na stopach ma czerwono-brązowe pantofle na obcasie. Wzory i kolory Goncharova czerpie z rosyjskiego folkloru, ale odwołuje się także do popularnych wyobrażeń. Szczególnie czytelne jest to w wypadku postaci astrologa, któremu artystka nadała postać maga, wschodniego czarownika. Nosi on powłóczystą szatę w pionowe, wielobarwne pasy, na głowie ma turban, a na stopach błękitne ciżemki o szpiczastych noskach wywiniętych do góry.

                  Jak już kilka razy wskazaliśmy, wykorzystane przez artystkę motywy, dekoracje i formy kostiumów zostały poddane daleko idącej stylizacji. Goncharova operuje płaską plamą barwną, sięga po mocne, wyraziste kolory. Linia, jaką operuje, jest nieco toporna, dziecinna, prymitywna. Ten sposób obrazowania wiele czerpie z tradycyjnego, rosyjskiego drzeworytu ludowego zwanego łubokiem. Na początku 20. wieku znawcy sztuki ludowej odkryli go na nowo, a awangardowi artyści odnaleźli w nim źródło inspiracji. Dla projektów do Złotego kogucika równie ważne jak tradycja ludowa są doświadczenia modernizmu. Goncharova czerpie tu z dorobku impresjonistów, fowistów, a także kubistów. Wiadomo, że pracując nad projektami artystka intensywnie eksplorowała kolekcje muzeum archeologicznego oraz zbiory etnograficzne architekta i kolekcjonera Mikołaja Vinogradova. Dużą kolekcję łuboków miał także partner Goncharovej, Łarionow. W katalogu wystawy z 1913 roku artystka przyznała, że zwrot w stronę sztuki ludowej, rodzimej tradycji oraz folkloru zawdzięcza współczesnym jej malarzom francuskim. Dzięki nim miała odkryć wartość wschodniej sztuki i kultury.

                  Projekty do Złotego kogucika mieszczą się w obrębie estetyki neoprymitywizmu – Goncharova uznawana jest za jedną z inicjatorek tego ruchu artystycznego. Ambicją członków tego ruchu było wykreowanie nowej sztuki rosyjskiej, w której to, co stanowi kwintesencję rosyjskości, będzie przeplatało się z doświadczeniami nowoczesności i osiągnięciami zachodniej awangardy. Tego, co rosyjskie, poszukiwano w kulturze ludowej, choćby haftach zdobiących stroje i dekoracji przedmiotów użytkowych, malarstwie ikonowym oraz popularnych drzeworytach. Idee tego ruchu bliskie były skądinąd działalności Korsakowa, członka Grupy Pięciu zrzeszającej pięciu kompozytorów, którzy dążyli do stworzenia szkoły narodowej muzyki rosyjskiej.

                  Scenografie i kostiumy Goncharovej zapewniły Diagilevowi ogromny sukces. Artystka nawiązała z nim długotrwałą współpracę, przeprowadziła się do Francji i już nigdy nie powróciła do Rosji. Przedsięwzięcie Diagileva, Balety Rosyjskie, nastawione było na kreowanie dzieł totalnych, Gesamtkunstwerken. Dzieł, których podstawą jest synestezja sztuk: malarstwo współbrzmi z teatrem, tańcem, poezją, muzyką. Diagilev jako impresario potrafił takie dzieła tworzyć. Goncharova nadawała im wschodni koloryt, przefiltrowany przez estetykę modernizmu. Skądinąd dyrektor Baletów doskonale wpisał się ze swoją ofertą w kulturalny pejzaż Paryża. Wyczuł ogromne zainteresowanie, jakim cieszyła się tam kultura rosyjska, zwłaszcza po sukcesie na Wystawie Światowej w 1900 roku. W 1906 roku zorganizował w Paryżu wystawę sztuki rosyjskiej oraz festiwal rosyjskiej muzyki. W wystawie wzięła udział także późniejsza autorka scenografii do Złotego kogucika.

                  Goncharova była artystką bezkompromisową. Przekraczała granice tak w życiu społecznym, jak i artystycznym. Ceniła wolność artystyczną i zdecydowanie odrzucała tradycyjne role społeczne przypisane płciom. Z Michaiłem Łarionowem żyła w nieformalnym związku, nosiła spodnie, a w trakcie manifestacji artystycznych (np. futurystycznego performance w Moskwie, w 1913 roku) pokrywała twarz znakami przypominającymi hieroglify. W jej twórczości obecne były postaci z marginesu: Żydzi, uważani w czasach carskich za obywateli drugiej kategorii, chłopi, zapaśnicy. Wiele z jej wystąpień artystycznych i prac budziło oburzenie publiczności. Odwołując się do malarstwa ikonowego złamała tabu kobiety-pisarki ikon (kobiety nie zajmowały się pisaniem ikon). Malując postać Żyda ukazała go w formacie właściwym ikonie, co wywołało sprzeciw kręgów politycznych i religijnych. 

Goncharova wypowiadała się w wielu mediach. Znana jest przede wszystkim jako malarska, ale edukację artystyczną w moskiewskim Instytucie Malarstwa, Rzeźby i Architektury rozpoczęła w kierunku rzeźby. Malowała obrazy, projektowała okładki czasopism, rzeźbiła, a także pracowała jako projektantka w jednym z paryskich domów mody. Jako jedna z pierwszych rosyjskich artystów sięgnęła po doświadczenia kubizmu i futuryzmu, co zaowocowało kubofuturyzmem, łączącym elementy obydwu kierunków. Wraz z Łarionowem zapoczątkowała rajonizm, nowy styl w malarstwie, którego przedstawiciele skupiali się na przedstawianiu promieni słońca, które odbijały się od przedmiotów i przecinały w przestrzeni. Pracując dla Diagileva artystka korzystała ze swej wszechstronności artystycznej i łatwości w operowaniu różnymi estetykami. Zaowocowało to dziełem, w którym etnograficzne imaginarium i nowoczesna forma uległy zespoleniu w świecie bajkowej podróży po nieco egzotycznym dla ówczesnych Europejczyków Wschodzie.

Izabela Kopania

Bibliografia

Cheryl Kramer, ‘Le Coq d’Or’. Folk traditions and the making of high culture, “Inferno”, 1994  nr 1, s. 62–77.
Jane Ashton Sharp, Russian modernism between East and West. Natalia Goncharova and the Moscow avant-garde, Cambridge 2005.

Natalja Gontscharowa. Zwischen russischer Tradition und europäischer Moderne, red. Beate  Kemfert, Ostfildern 2009.

Anthony Parton,  Goncharova. The art and design of Natalia Goncharova, Woodbridge 2010.

Natalia Goncharova, red. Matthew Gale, Natalia Sidlina, London 2019.

Christina Lodder, Natalia Goncharova: The Trailblazer, tekst dostępny on-line: https://www.tate.org.uk/tate-etc/issue-46-summer-2019/natalia-goncharova-modern-trailblazer-christina-lodder